Bizkaiko ondarea herriz herri daraman erakusketa bisitatzeko azken aukera
Elantxobeko portuko Tinglaupean ikusgai dago ‘De Bizkaia de toda la vida’ erakusketa. Jon Uriarte eta Tomas Ondarraren izenburu bereko liburua du oinarri erakusketa ibiltariak, baina Elantxobera doitutako panelak ere baditu. Interesdunek domeka bitarteko epea dute doan bisitatzeko. Ondare erakusketak, gainera, audiodun atala eta herriko interesguneak biltzen dituen ibilbidea ere baditu.
Bizkaiko kultur, arte, historia, gastronomia, paisaia zein natur ondarea barnebiltzen du De Bizkaia de toda la vida erakusketak, herritarrei hura hurreratzeko eta balore hori dena gizarteratzeko asmoz. Jon Uriartek eta Tomas Ondarrak idatzitako izenburu bereko liburua du oinarri Bizkaiko Foru Aldundiak babestutako erakusketak; lan hura, hain zuzen ere, 2024ko Gabon sasoiko salduena izan zen Bizkaian.
Eskualdez eskualde obra horretan oinarritutako erakusketa ibiltaria egiten ari dira, eta, egun, Elantxobeko portuko Tinglaupean dago. Domekara [apirilak 26] arteko aukera edukiko dute interesdunek bisitatzeko. Hamaikatxo panel ipini dituzte kaiaren eremu horretan eta, gainera, audio bidezko azalpenak QR bidez ere jaso daitezke. Ez hori bakarrik: Elantxobeko interesgune nagusiak biltzen dituen ibilbide tematikoa ere proiektuaren parte da.
Aldundiko sustatzaileek erakusketa “turismo gidaliburuaren eta memoria kolektiboaren bilgunearen” artekoa dela azaldu dute, tokian tokikora moldatuta. Hori dela eta, bisitariek Tinglaupean topatuko dituzten panelek ertz biko informazioa edukiko dute: alde batetik, Bizkaiko lurraldeari dagokiona, batik bat, monumentu esanguratsu, ohitura, naturagune, errezeta nahiz bitxikeriei buruzkoa. Panel horietan ageri dira, besteak beste, Santimamiñeko kobazuloa, Urkiolako santutegia, pil-pil saltsa zein txipiroi tintadun saltsa beltza, San Mames futbol zelai zaharra, Carolina pastelak, Omako baso margotua, Abao Bilbao Opera, Gernikako piperrak, Santurtziko sardinak, Markina-Xemeingo kokoteak, Zallako kipula morea, Labe Garaiak edota Otzarretako pagadia.
Bestetik, Elantxoberi dagokion erakusketaren atalean, udalerriaren sorrera, garapen historiko eta nortasunari buruzko bidaia tematikoaz goza dezake bertaratzen denak. “Bizkaiko txoko bakoitzaren nortasuna islatzea eta aldarrikatzea” helburu izanik, elantxobetarren egutegietan letra gorriz gorde ohi diren efemeride, bitxikeria nahiz ohiturak ere biltzen ditu egitasmoak; Madalen egunari, Karmengo jaiei edota Nikola Deunaren ospakizunei buruzkoak irakur daitezke, hamarkada ezberdinetako argazkiz lagunduta. Eta, bitxikeriak aipatuta, Elantxobeko herritarrek daukaten jentilizioa, makues deritzona, ere ageri da.
Portuan eta portuari buruz.
Erakusketa kokatuta dagoen habitata, portua, inondik inora erakusketaren ardatz nagusia da. Elantxobe, betidanik itsasoagaz estuki erlazionatutako herria izanik, proiektuak itsas gaiak sakonki jorratzen ditu. Elantxobe, hain zuzen ere, balearen arrantzaren historian zeresana eduki duen herria da, arrantza mota hark abiatu baitzuen arrantza jardun antolatua, XIV. mendearen inguruan.
Ogoño azpiko badiatxoa “inguru aproposa” zen ontziak lotzeko eta, horrenbestez, Gipuzkoako balea arrantzaleek beren arrantzontzien “atrake, deskarga eta babeserako” eremutzat hartu zuten, XV. mende aldera. Haren ondorioz, Elantxobeko arrantzaleek eta itsasoaz harago bertaratutako bisitari haiek “arrantza teknikak eta ezagutzak trukatu” zituzten.
Balea arrantzaren gainbeherak, XVIII. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, baxurako arrantza jardunera mugatu zituen tokiko arrantzaleak: sardina, bisigua, hegaluzea eta antxoa ziren jakirik preziatuenak. Hurrengo mugarri historikoa 1869an iritsi zen: lurrunontziaren sorrera. Hori bai, lehendabiziko baporea ez zen XX. mendera arte heldu herrira, 1905. urtean. Industrializazio garai hari bereziki keinu egiten dio erakusketak.
Ordura arteko arrantzaleen, saltzaileen edota sareginen ogibide tradizionalei gremio berriak edo berrituak gehitu zitzaizkien, kasurako, kontserba enpresak. Elantxoberen kasuan, XIX. mende amaierako arrantza kontserben industrializazio prozesuak herriko emakumeen “lan nitxo nagusienetako bat” ekarri zuen. Hala, kontserba lantegietakoa lan segmentu “ia erabat femenino” bihurtu zen.
1803tik 1878ra bitartean, “hazkunde izugarria” eduki zuten kontserba faktoriek zein eskabetxeriek, sasoi hartako gorakada ekonomikoaren erakusle: eskabetxeria bakarra egotetik zazpi eta kontserba fabrika bi edukitzera pasatu ziren elantxobetarrak. Garapen hark kota are altuagoak harrapatu zituen 1920ko zein 30eko hamarkadetan, gazitze enpresa bi eta gatz biltegi zituztelako. Hori bai, enpresaburu esanguratsuenek beren interesa Bermeora lekualdatu zituztenean, Elantxoberen kontserba industriaren gainbehera abiatu zen.
Galernak eta hondoratzeak.
1912ko abuztuaren 12ko eta 13 arteko galerna bermeotarrentzako sona handiko baldin bada, badauka esangurarik elantxobetarrentzat ere; gau hartan zendutako 141 marineletatik gehientsuenak Bermeokoak izanagatik ere, Elantxobeko Maria Luisa ontzia itsas hondora joan zen, eta bertan zihoazen zortzi tripulatzaileak bertan hil ziren.
Lehenago ere, herritarren iruditeria kolektiboan iltzatuta geratu diren galerna handiak egonak ziren. 1878ko apirilaren 20koak bost txalupa hondoratu zituen, eta 39 elantxobetar zendu ziren ezbehar hartan. Hamasei urte geroago, 1894ko urtarrilaren 18an, Elantxobeko portutik itsasoratutako bederatzi ontzietako zortzik baino ez zuten egin itzulerako bidaia; Nuestra Señora de la Antigua itsasontzia eta bertan zihoazen hamasei tripulatzaileak galdu ziren orduko hartan. 1895eko uztailaren 31n, berriz, portuko ontzi denak hegaluzearen arrantzara atera ziren, baina San Ignacio de Loyola izenekoa eta bere hamar marineleko eskifaia ez ziren sekula etxera bueltatu.
