Komikia, historia irudiz kontatzeko tresna
Irudiaren eta hitzaren bidez, komikia historia lantzeko tresna izan daiteke, baita hori belaunaldi berrietara hurbiltzeko ere. Hala, gerra aurreko hastapenetatik gaur egunera arte, komikiak historia kontatzeko eta hausnarketa kritikoa sustatzeko izan duen rola azaleratu du Mikel Begoñak, Astran. Etorkizunari begira, euskal komikigintza laguntzeko beharra plazaratu du.
Memoria eta komikia lotura estua duten hizkuntzak dira. Memoriak iragana berreskuratzeko, ulertzeko eta transmititzeko beharra adierazten du; komikiak, berriz, irudiaren eta hitzaren bidez kontakizunak eraikitzeko gaitasuna dauka. Biak elkartzen direnean, aukera paregabea sortzen da: historia eta bizipenak modu bisual, hurbil eta ulergarrian kontatzeko bidea. Horregatik, komikia ez da entretenimendu hutsa, memoria lantzeko tresna eraginkorra ere bada, iraganari begiratzeko modu kritikoa eskaintzen duena eta belaunaldi berrietara heltzeko bide berriak irekitzen dituena.
Euskal komikigintzak erro sakonak ditu, arazo politiko eta sozialak irudiekin ilustratzeko ohitura aspalditik baitator. Hala adierazi zuen Mikel Begoña komikilari eta gidoilariak Gernika-Lumoko Astran, memoria historikoa eta komikia uztartzeko eskainitako hitzaldian. Eta, komikiaren historiari buruz zehaztapenak emanez, gerra aurreko komikigintzak loraldi bat izan zuela nabarmendu zuen, Biktoriano Iraolaren lana aipatuta. «1898an, lehen tirak marraztu zituen Iraolak Donostiako El Thun-Thun aldizkarian, eta garai berean Estatu Batuetan ere komikigintza garatzen ari zen», azaldu zuen Begoñak. Hala ere, euskarazko lehen lanen erreferentzia 1907koa dela esan zuen, Baserritarra aldizkarikoa. Iraola izan zen proiektuaren bultzatzailea, eta baserri giroko testu eta istorioen artean hainbat komiki plazaratu zituen, herrietako aldrebeskeriak eta pasarte dibertigarriak moldatuz.
Hasierako urteetan, komikiak aldizkarietan argitaratzen ziren nagusiki, eta pixkanaka, formatua eta hizkuntza propioa garatzen joan ziren. 1918an, Bilbon, Teles eta Niko izeneko serieari hasiera eman zioten, lehen aldiz euskal komikigintzaren pertsonaiak agertuz. «1928an tebeoen formatu espezifikoa agertu zen, eta 1926an, sortu eta gutxira desagertu zen Txistu lehen euskal komikia. Horri jarraipena eman zion Ixala Lopez Mendizabalek 1935ean, Poxpolin sortuz; garaiko euskal komikigintzaren adierazgarri nagusietako bat izan zen».
Baina euskal komikien loraldi hori «testuinguru historikoak hala behartuta» eten egin zela adierazi zuen Begoñak, gerrari aipamena eginda; hala ere, arazoak bai ekonomikoak, bai politikoak izan zirela ere nabarmendu zuen: «Gainera, 36ko gerrak eta errepresioak kolpe latza eman zioten euskarazko kultur sorkuntzari. Tolosan, esaterako, frankistak herrira sartu zirenean, liburuak plazan erre zituzten; bertan argitaratzen zen Poxpolin».
Gerraostean ere, egoera «gogorra» zela gogoratu zuen Begoñak, Donostia «komiki frankistaren gune nagusietako bat» bihurtu zela esanda. Han sortu zen Flechas y Pelayos, Falangeren propaganda ideologikoa zabaltzeko tresna gisa. Aldi berean, Consuelo Gilek Mis chicos eta Mis chicas sortu zituen gazteentzako, diskurtso ofizialaren barruan.
Baina, bestelako komikiek ere topatu zuten lekua gerraostean. Topatu zuten kontatu nahi zutela kontatzeko bidea. Topatu zuten memoria historikoa egiatik kontatzeko asmoari irudia jartzeko aukera. Testuinguru historiko horretan kokatzen da Begoñaren lana, zeinak komikia entretenitzeko eta memoria historikoa lantzeko tresna gisa ulertzen duen, besteren artean. Bere ibilbidean, dokumentazio zorrotza eta fikzioa uztartzen ditu, iraganeko gertakariak modu narratibo eta bisual batean kontatzeko. Horren adibide dira Helize eta Tristísima ceniza lanak. Azken horri Gernikako bonbardaketaren ondorengo egunetan girotutakoa da. Bereziki Robert Caparen inguruan hitz egiten du, baina egilearentzat funtsezkoak dira garaiko pertsona arrunten bizipenak: anarkistak, brigadistak eta gerraren erdian bizi izan ziren herritarrak: «Haien bidez agerian geratzen dira garaiko kontraesan sozialak eta ideologikoak. Niretzat benetako pertsonaia horiek dira oinarria. Hain zuzen, dokumentazio lana da liburu honek daukan gauzarik onena».
Euskal komikigintza berpiztu egin zen Franco hil ondoren, eta ordutik hona hainbat lan sortu dira memoria historikoa ardatz hartuta. Besteak beste, Urbieta kaleko borroka, Eloy, Udaberririk ankerrena, Gabai, Begien indarra, Elgeta 1937 eta Intza lanek erakusten dute komikia baliabide egokia dela iraganeko gertakariak lantzeko, ikuspegi kritiko eta askotarikoetatik.
Lengoaia artistikoa
Komikia, beraz, lengoaia artistiko eta komunikatibo bat dela adierazi zuen artistak, zeinak aukera ematen duen kontzeptu konplexuak modu argian eta erakargarrian azaltzeko: «Irudiaren indarrak bereziki eraginkor bihurtzen du komikia. Komikia edozegaz batu daiteke; balio du memoria historikoa erakusteko ere. Izan ere, lengoaia bat da, artistikoa, eta batzuetan, oso abstraktuak diren kontzeptuak irudi on batekin hobeto azal daitezke. Tresna bat izan daiteke. Baina ez hori bakarrik. Bitarteko bat da, aberastasun handia daukan bitarteko bat». Horren adibide dira Begoñak egindako eta arkeologiarekin lotura duten lanketak: hala nola Ötziri buruzko proiektuak, non ikerketa zientifikoa eta sorkuntza elkartzen diren.
Memoria historikoa lantzeak, hala ere, ardura handia eskatzen du. Begoñak azpimarratzen du dokumentazioa «ezinbestekoa» dela, eta, horregatik, bere lanetan denbora-tarte laburrak lantzea hautatzen duela, horiek sakontasunez aztertzeko. Horrela, kontakizunak «zehaztasun handiagoa» lortzen du. Kasu batzuetan, informazio falta nabarmena da, eta horregatik, funtsezkoa da irakurleari argi uztea zer den fikzioa eta zer den benetako gertakaria: «Gu dokumentazioan oinarritzen gara, baina fikzioa ere lantzen dugu gure kontakizunetan. Hala ere, irakurleak jakin behar du zer den benetakoa eta zer fikziozkoa». Horrek, aldi berean, irakurketa kritikoa sustatzen du, galderak sortzeko eta hausnartzeko.
Komikigintzak berak ere etengabeko bilakaera izan du. Tebeo klasikoetatik nobela grafikoetara igaro da, eta horrek ekarri du gaiak eta tratamenduak sakontzea. Gaur egun, komikiak gai serioak jorratzeko gaitasuna dauka, eta formatu berriak esperimentatzeko aukera ematen du. Horren erakusgarri dira Joe Saccoren Palestina lana edo Gerra Handia; narrazio sekuentziala da komiki horren oinarria, zeinak Thiepvalgo Sommeko gudua kontatzen duen, eta Parisko metroan jarri zuten 130 metroko horma irudian.
Egungo egoera
Gaur egun, euskarazko komikien eskaintza nabarmen hazi da, eta urtean ia 60 lan argitaratzen dira, nahiz eta sektoreak oraindik erronka handiak dituen. Bereziki, marrazkilarien egoera prekarioa dela nabarmendu zuen Begoñak. Testuinguru horretan, «laguntzak beharrezkoak» direla deritzo: «Komikia sortzeko ez da behar azpiegitura handirik, baina benetako hutsunea ez dago soilik sorkuntzan, baizik eta banaketan eta zabalkundean. Produktua kalera iristen denean, askotan ez du sostengurik, eta horrek mugatu egiten du hedapena».
Hizkuntzaren auzia ere erabakigarria da. Euskarazko komikigintza existitzen da eta hazten ari da, baina gaztelaniarekiko desoreka «nabarmena» da oraindik. Askotan, lanak lehenago argitaratzen dira gaztelaniaz, eta horrek eragin zuzena dauka irakurketan: irakurle askok erdaraz kontsumitzen dituzte, euskarazko bertsioa iritsi aurretik: «Horregatik, estrategikoki garrantzitsua litzateke jatorrizko hizkuntzatik euskararako itzulpenak lehenestea, eta euskarazko bertsioak lehenago —edo aldi berean— argitaratzea. Horrela bakarrik bermatu daiteke euskarazko irakurleak bere hizkuntzan kontsumitzeko aukera erreala izatea».
Etorkizunari begira, euskal komikigintzak badauka oinarri sendo bat: talentua eta sormen gaitasuna. Hala ere, erronka nagusia da hori guztia egituratzea eta sendotzea: «Irakurle berriak sortzea ere ezinbestekoa da. Horregatik, komikia balioan jarri behar da, kultur ondare gisa ulertu, eta industria sendoago bat eraikitzeko ahaleginak egin behar dira». Azken batean, komikia ezagutza, hausnarketa eta transmisio kulturalerako tresna indartsua da.
