40 urte herriko memoria zaintzen
Gernikazarra Historia Taldeak 40 urte betetzen ditu aurten, eta hori ospatzeko, taldearen lau hamarkadetako bilakaera erakusten duen erakusketa jarri dute Elai-Alai areto txikian. Bilduma hori hilaren 12ra arte ikus daiteke, eta Gernikazarrakoen lanaren isla xumea da: argazkiak, kartelak, objektu bitxiak eta bideoak ikus daitezke bertan.
Badira isilean lan egiten duten taldeak, fokuen beharrik gabe, baina herri baten memoria bizirik mantentzen dutenak. Eta horietako bat da Gernikazarra Historia Taldea. Artxiboetan, argazkietan, ahozko testigantzetan eta xehetasun txikietan arakatuz, historia gal ez dadin ahalegindu dira. Izan ere, duela 40 urte sortu zenetik, Gernika-Lumoren iragana ikertu, zaindu eta herritarren esku jarri du, apaltasunez, baina etengabe. Orain, lau hamarkadako lan hori guztia erakusleiho txiki batean bildu dute, egindakoa partekatzeko eta herriari ikusarazteko. Horretarako, argazkiak, objektuak eta dokumentuak biltzen dituen erakusketa xume baina adierazgarria prestatu dute, eta otsailaren 12ra (eguena) bitartean egongo da ikusgai Gernika-Lumoko Elai-Alai areto txikian.
Taldekideen esanetan, ez dute jakiten beste 40 urte egingo dituzten ala ez, baina urteurren berezia izanik, zerbait egitea erabaki zuten. «Helburua ez da izan handinahitik erakusketa bat egitea, baizik eta urteotan egindakoa jasotzea eta herritarrentzat ikusgai jartzea», adierazi dute taldekideek. Horrenbestez, Gernikazarrak udalerriko historiari eta kulturari egindako ekarpenak biltzen ditu erakusketak: «Garrantzitsuena da erakustea 40 urte bete ditugula eta oraindik lanean jarraitzen dugula».
Hori erakusteko, beraien artxiboetan gordeta zituzten materialak atera dituzte taldekideek: argazkiak, liburuak, argitalpenak, bitxikeriak… Taldearen ibilbidea azaltzeko balio dute horiek. Hala ere, argazkiek pisu berezia dute erakusketan. Lau hamarkadatan egindako jardueren errepasoa eskaintzen dute, taldearen garapena eta taldekideek bizitako esperientziak jasoz. Irudi askotan taldekideen bizipenak, bazkariak, irteerak eta urteetan zehar egindako ekimenak ageri dira, eta horiek kapituluetan antolatuta daude; horietan, gainera, Gernikazarrako kideak ez ezik, eurekin lanean aritu diren pertsonak eta taldeak ere ikus daitezke, baita jaso dituzten sariak ere. «Guk antolatutako omenaldiak, urtero egiten den mugetatik ibilaldia, bonbardaketarekin lotutako ekintzak, Gernika Saria jaso genuenekoa eta Gernikaren sorreraren urteurreneko ospakizunak jarri ditugu ikusgai, besteak beste», azaldu dute.
Material berezia ere badago ikusgai. Gernikazarrak berak egindako argitalpenak jarri dituzte —liburuak eta eskuliburuak—, baita parte hartu duten bestelako argitalpenetako aleak ere. Egindako erakusketen kartelak ere ikus daitezke, eta, horiez gain, liburu zahar eta kuriosoak daude, tartean, Seber Altuberen Resurreccion Maria de Azkueren hiztegia, berak eskuz egindako oharrak jasotzen dituena. «Garai hartan, hiztegiak osorik irakurtzen zituzten, eta ondoren, ekarpenak idazten zituzten, beraiek egingo zituzten aldaketak-edo jasoz», gogoratu dute taldekideek.
Baina udalerriko industriarekin lotutako elementuak eta artxiboak ere ageri dira: Muruetako adreilu bat, Malta fabrikako medailak, Juan Tomas Gandariasen testamentu liburua eta Gernikako Hiri Gutunaren faksimile… : «Ez dira pieza handiak edo apartekoak, baina taldearen ibilbidea jasotzen dute, egindako lana erakusteko balio dute».
Erakusketan zehar, gainera, bideo eta argazki gehiago ere ikus daitezke, antzinako Gernikakoak nahiz taldeak egindako lanetakoak; izan ere, horiek proiektatzen dituzte pantaila baten bidez.
Erakusketa erraz ikusteko prestatu dute, eta taldekideak bisitariekin solasean aritzeko prest daude. Izan ere, Gernikazarrakoen prestutasuna izan da taldearen ezaugarrietako bat urteotan: udalerriaren historiari lotutako zalantzak argitzeko, askok jo dute haiengana: herritarrek, unibertsitateko ikasleek, doktoretza edo tesinak egiten ari diren ikerlariek, partikularrek eta erakunde publikoek. «Ahal dugun neurrian, dakiguna eskaintzen dugu», diote. Horren adibide da oraintsu Italiatik ikerlari bat Gernikazarrakoengana hurbildu izana. Arma lantegiei buruzko doktoretza egiten ari da, eta taldekideek Astrako dokumentazio funtsa dutenez, hori aztertzeko aukera eskaini diote.
Erakusketarako materiala aukeratzerakoan, ez dute buruhauste handirik izan. Lokalean zituzten panelak, argazkiak, liburuak eta kartelak erabili dituzte. «Beste urteurren batzuetan erakusketa handiagoak egin izan ditugu —Gernikaren 650. urteurrenean, esaterako, Don Telloren sarkofagoa Euskal Herria Museoan egon zen—, baina oraingoan, erakusketa atsegina egin nahi izan dugu», azaldu dute. Beraz, erakusketak balio du urteotan egindako lana balioan jartzeko: «Jendeak guk egindako lanaren berri izatea nahi dugu, lanean aritu garela ikustea, eta egindako hori estimatzen badute, bada, askoz hobeto. Gure lana ontzat hartzea nahikoa da».
40 urte atzera
Jabi Urrutia, Alberto Iturriarte, Alberto Zarrabeitia, Vicente del Palacio… elkartzen hasi ziren duela 40 urte inguru, eta taldekideak gehitzen joan ziren, gehienak irakasleak, Gernikako historia ezagutzeko jakin-mina zutenak. Bonbardaketaren ondorioz galduta edo aipatu gabe geratutako informazioa berreskuratzeko helburuarekin hasi ziren lanean, material gutxi zegoela konturatu zirenean, artxibo asko galdu baitziren. Urteekin, artxibo ugari berreskuratu eta ikertu dituzte, eta ikerketen emaitzak liburuetan, Aldaban argitaratutako dosierrean eta bestelako ekimenetan zabaldu dituzte. Hasieran, bonbardaketaren ikerketetatik abiatu ziren, argazki artxibo handi batekin topo eginda. Hortik aurrera, gai batek bestera eraman zituen: trenbidea, Kaltzadako asiloa, industriaren historia, Erdi Aroa, Gernikaren sorrera, epidemiak, bilakaera historikoa edota gerra karlistak.
Ahozko memoria jasotzeari ere garrantzi handia eman diote, Gernikako historia hurbila neurri handi batean ahozkoa izan delako. Informazio hori bildu eta liburuetan islatu dute.
Ikerketa egiteaz gain, ikertutakoa herrira zabaltzea izan dute beti helburu. Horretarako, liburuak, hitzaldiak, argitalpenak eta erakusketak egin dituzte, baina baita irteerak, antzerkia eta bestelako ekitaldiak ere. Argazkietan ikusten denez, ez dira bakarrik aritu: abesbatzak, eskolak, elkarteak eta boluntario asko izan dituzte bidelagun.
Saiatu dira bitxikeriak eta kuriositateak ere seriotasunez lantzen: «Seriotasuna izan da beti gure lanaren oinarrietako bat. Zalantzak izan ditugunean, ez dugu ziurtatu gabeko informaziorik zabaldu. Ez gara historialari profesionalak, baina lan serio eta sinesgarria egiten ahalegindu gara». Akademikoki ere lankidetza ugari egin dituzte, EHUko eta Deustuko unibertsitateekin eta Eusko Ikaskuntzarekin.
Azken finean, erakusketa horrek Gernikazarraren lan osoaren laburpen moduko bat eskaintzen du: erakusleiho bat, dena erakustea ezinezkoa bada ere. Beraz, ez da erakusketa monografiko handi bat, taldea bera herrian erakusten duena baizik: «Gu geu gara, gure herrian».
