"Bizimodu baten isla eta lekuko isila da baserria"
‘Baserria eta nekazaritza’ liburuan, Bedarona, Ea eta Natxituko memoria bizia gorde du Esther Korta Badiola bedarutarrak, "errespetutik, zehaztasunetik eta arduratik abiatuta".
Gure aurrekoen bizimoduak bildumaren lehenengo liburua kaleratu du Esther Korta Badiolak: Baserria eta nekazaritza.
Zer jaso duzu Baserria eta nekazaritza liburuan?
Baserria bera zer izan den, zer suposatu izan duen gure aurrekoen bizimoduan jaso dut. Bilakaera naturala eta ezinbestekoa eduki du. Enpresa edo erakunde txiki bat balitz moduan funtzionatzen zuen, eta gaur egun goraipatzen diren eta balioa ematen diegun hainbat adierazle edota kontzeptu asko eurak eguneroko bizimoduan zeuzkaten, naturaltasun osoz: autokontsumoa (erein eta jaso), autosufizientea, iraunkortasuna, birziklatzea, abonu naturalak… Ez da ezer asmatu. Gizartea aurrera doa, bizimodua aurrera doan moduan, eta, batez ere, zer galdu den jaso nahi nuen, esate baterako, lexikoa. Pila bat berba zerrendatu ditut, baina gehiago egongo dira; oraindino erabiltzen direnak ez ditut sartu. Hainbat berba, ez direnez behar, ez dira erabiltzen, eta galdu egiten dira. Horren lekukotasuna geratzea nahi nuen. Balioa eman eta hortik gatozela esan nahi nuen. Argazkiekin eta marrazkiekin osatu dut zerrenda; argazkirik ez neukanetan, marrazkiak nik egin ditut. Liburua euskara batuan idatzi dut, baina jendeak egindako aipamenak bizkaieraz ipini ditut.
Hitz gutxitan esateko, bizilekutik harago, zer da baserria?
Baserria bizimodu baten isla izan da. Baserria elementu oso inportantea izan da. Bizimodu baten lekuko isila da baserria. Gure usadioen gordailu izan da. Gure nortasuna dago hor.
Zenbat ataletan banatu duzu edukia?
Hauek dira atal nagusiak: baserria, tresnak eta erremintak, abereak, nekazaritza eta berbak. Baserria bera, eraikina hartu dut, eta inguruko elementuak, horrekin lotuta dagoen guztia, abereak eta bestelako kontuak daude liburuan, tartean uragaz eta argiteriagaz lotutakoak. Argazkiekin eta azalpenekin osatuta dago dena. Ezkatza zen baserrien nukleoa. Baserriaren barruko atal guztiak zelakoak ziren jaso dut. Adibidez, logela bat hartu eta zer elementu zituen barruan, edota etartea eta bere funtzioa… Eta arropa garbitzea eta etxe-garbitzea ere azaltzen dira. Nekazaritzaren atalean, nekazaritzako tresna guztiak, tartean basokoak, sartu ditut, baita beharrizanen arabera zelako bilakaera eduki duen ere. Esaterako, 1964-1966 inguruan garia ereiteari utzi zitzaion hemen inguruan behintzat. Lehen, soloak zirenak landa bihurtu ziren, eta basoak beste baso mota bat. Lurra zelan lantzen zuten, zer lantzen zuten eta lurraren elementu guztiak azaltzen dira, tresnak eta erremintak barne. Hemen, baserri batzuetan lehenagoko tresna horiek gordeta dauzkate, eta horiek erabili ditut argazkietarako. Agertzen den dena da jendeak kontaturikoa, nik ez dut bizi izan, entzun bai. Adibidez, ez dakit zer den kare-egitea edo ikatza egitea.
“Baserria gure usadioen gordailu izan da; gure nortasuna dago hor”
Zeintzuk dira lan horren oinarri nagusiak?
Herri baten historia ez da gertakari handien, izen ospetsuen edo data esanguratsuen kontakizun hutsa. Herri baten benetako memoria baserriko lan isiletan, arrantzaleen keinuetan, ohitura zaharretan, eguneroko bizimoduan, kontu zaharretan, ahoz ahoko transmisioan, ia desagertzear dauden hitzetan… dago. Horixe da, hain zuzen ere, memoria bizia. Eta horixe bera batzen, gordetzen eta zabaltzen ahalegindu naiz urte hauetan guztietan. Lan horren guztiaren oinarri eta abiapuntu nagusiak beti izan dira landa-lana eta ahozko testigantzak. Pertsonen hitzari funtsezko iturria deritzot. Zaletasun legez hasi zen jarduera, urteekin sendotu, eta gaur egun, kontu iraunkor eta konprometitu bilakatu zait, gure herriaren memoria kolektiboa ezagutu, ondare immateriala dokumentatu, babestu, balioa eman, gorde eta etorkizuneko belaunaldiei transmititzeko ahaleginean, betiere errespetutik, zehaztasunetik eta arduratik abiatuta. Lan etnografikoa; ez naiz historialaria. Landa-lana egiten dut, testigantzak batu, paperera pasatu eta gero zabaldu, beti sentitu dudalako geure ondarea dela; geu izan garen eta geure historiaren parte eta gure herriaren parte da. Bizi zutena kontatu dute bizi zutenek. Etnografia hutsa da, eta etnografiak, arlo subjektibo honek laguntzen du historia osoa osatzen.
Zerk bultzatuta erabaki zenuen liburua idaztea? Zein izan da helburua?
Aintzat hartu eta balioa ematea izan da helburua. Lan etnografikoa da, hau da, ondare etnografiko bat, denok zaindu eta gorde behar duguna, hurrengoek ere jakin dezaten zer izan garen. 1998an hasi nintzen herriko jende nagusiari elkarrizketak egiten; batzuk bideoan daude eta beste batzuk audioan bakarrik. Batzuk digitalizatu egin nituen, baina ezin izan ditut denak errekuperatu. Neure kabuz hasi nintzen, eta bideoa egin nuen; hortik hartu ditut testigantza guztiak. Material hori neukan, eta pentsatu nuen ez banu erabiltzen edo jendeari jakinarazten, alferrik galdu egingo zela; ez nuen nahi kaxa batean gordeta geratzea. Udaletxean proposamena egin, eta bilduma egitea erabaki genuen.
Zer bilduko duzu bilduman?
Bost bat liburudun bilduma osatzea da asmoa, eta geldika egiten joan nahi dut. Gure aurrekoen bizimoduak bildumaren lehenengo liburua da hau, eta izenak adierazten duen modura, gure arbasoen bizimoduagaz lotutako kontuei buruzkoa izango da. Argi neukan lehenengo liburua baserriari eta nekazaritzari buruzkoa izango zela, eta hitzaurrea Francis Ziloniz Eako alkateak eta Andres Urrutia Euskaltzaindiako presidenteak egin dute. Esate baterako, buruan daukadan beste bat da jaiotzatik heriotzara arteko tarte horretan ze errito zeuden, zelan bizi ziren, ze egoten zen… jasotzea. Horrela bizi izan zituzten eurek eta honaino heldu zaizkigu. Bizimoduari buruz askoz gehiago dago grabaketetan. Arrantza ere hemen egon da, eta hor beste mundu bat dago, eta galduta dago asko. Jaiak, kantak, olgetak, sineskeriak, gastronomia… Gauza askoren arrastoak heldu zaizkigu gaur egunera. Hainbat kontu daude bizimodu baten parte direnak, geure ondarearenak, geure historiarenak, geu garena.
“Beti eduki dut herrirako egiteko eta gordetzeko grina”
Zenbat lekukotza daude?
50 informatzaile dira, eta denen zerrenda sartu dut liburuan. Zoritxarrez, horietatik 30 hilda daude. Eurei esker eta beste batzuei esker, liburua osatzea lortu dut. Eurek detaile guztiekin kontatu zizkidaten gauzak, eta batzuek argazkiak ere bazeuzkaten. Eurak dira protagonistak; nik euren berbak idatzi, apur bat gehiago azaldu eta loratu ditut. Argi neukan liburua bisuala izan behar zela eta euren berbak agertu behar zirela. Liburua egiten urte bi pasatxo eman nituen; egin eta zuzendu behar da, eta zuzenketa batek beste bat dakar. Gustura geratu naiz.
Herritarrek zelan hartu dute?
Harrera oso ona eduki du, eta horrek aurrera segitzeko animoa ematen dit. Apirilean aurkeztu nuen Bedaronako txokoan, eta jende asko egon zen. Jendea oso eskertuta dago. Lan hunkigarria da; hainbat familiaren senitartekoak ere ageri dira argazkietan, gaur egun hilda daudenak. Erretratu politak dira, eta horrek ere, protagonistak eurak agertzeak alde hunkigarria dauka.
Testigantzak jasota hainbat lan egin dituzu aurretik ere. Noiz hasi zinen landa-lanean?
17 bat urte nituenetik nabil horrelako kontuetan, eta ahal dudanean egiten dut, ez baita nire lanbidea. Landa-lana, etnografia, diaspora… hainbat gauza egiten ibili naiz. Beti eduki dut herrirako egiteko eta gordetzeko grina. Galdu aurretik gordetzea oso garrantzitsua dela uste dut. Doanak ezin du gehiago kontatu. Gure ondarea da, gure historiaren parte, eta hortik gatoz. Antzinako kontuak liburua ere egin nuen, eta hor udalerriko hainbat kontu sartu nituen. Inon ez dut eduki arazorik. Eskerrak eman behar ditut, jendeak beti eskuzabal jokatu duelako nirekin. Gauza askotan sartuta egon naiz, eta sarritan, testigantzak behar ziren, eta grabatu behar nituen. Horrek gehiago nahi izana sortu izan dit beti.
