"Testigantzetatik jasotako informazioa zaindu, gorde eta artxibatu behar dugu"
Euskal Prospekzio Taldeak piztuko du Astrako sirena, Gernikako bonbardaketaren 89. urteurreneko ekimenen baitan, Lobak taldeak gonbidatuta. Lobek euren lana aitortu gura diete prospekzio taldekoei, eta Eneko Madariaga Euskal Prospekzio Taldeko kideak proposamena «pozarren» hartu dutela dio.
Ikerketa historiko, memorialista, zientifiko eta kulturalean lan egiten du Euskal Prospekzio Taldeak, eta lan hori aitortuko diete Lobak taldekoek Gernikako bonbardaketaren 89. urteurrenean. Izan ere, taldea aukeratu dute Astrako sirena pizteko Lau minutu ekitaldian. Eneko Madariaga Euskal Prospekzio Taldeko kideak uste du memoria ariketa dela hori, eta sirena ahalik eta altuen jarri behar dela, gerrek dakarten kaltea eta mina erakusteko eta horrelakoak ez errepikatzeko.
Euskal Prospekzio Taldeko kidea zara. Zein da taldearen helburu nagusia?
Gure lana 36ko gerran izandako borroketan hil edo desagertu ziren gudari eta milizianoen bilaketa lanetara bideratzen da. Beste lan batzuk ere egiten ditugu, Aranzadi Zientzia Elkarteari laguntza eskainiz. Desobiratzeak egiten direnean, esaterako, guk ere parte hartzen dugu Aranzadiko kideen zuzendaritzapean.
Zenbat zarete boluntario lan hori aurrera eroaten duzuenok?
Hamahiru boluntario gara, profil desberdinetakoak: batzuk historian adituak dira; beste batzuk ingeniariak dira; eta badaude bestelako profilak ere, lan fisikoagoa egiten dutenak. Izatez, taldearen sorrera ofiziala 2015ean kokatzen da, talde modura formalki eratu zelako; hala ere, bertako kide gehienak lehenagotik prestakuntza lanetan aritzen ginen. Denok batu gaitu helburu berak, eta lortu dugu lan bakoitza bakoitzak gehien kontrolatzen duen eremutik egitea. Hortik datoz emaitzak. Guzti horren uztarketak ematen ditu emaitzak.
Eta, zelan bideratzen duzue lana? Zein arlo eta eremutan jarduten duzue?
Taldeak hiru eremutan lan egiten du: aurretiko ikerketa, prospekzioa eta katalogazioa. Aurretiko ikerketa lanean, dokumentazio historikoa lantzen dugu: dokumentuak aztertu, testigantzak bildu… Izan ere, gaur egun, nahiz eta testigantza askorik ez egon, batzuk dagoeneko bilduta daude, eta horiek aztertuta informazio bilketa egin behar dugu, gutxi gorabehera jakiteko zein eremutan egon daitezkeen gorpuzkiak. Hori da gure lanaren oinarrizko lehen pausoa. Bigarren zatia lan fisikoagoa da: prospekzioa aurrera eramatea. Gehienbat mendiko eremuetan egiten dugu lan, gerra testuingurua bertan eman zelako. Behin eremua ikusi eta ezagututa —hau da, bertan izan diren aldaketak aztertuta, bai landaketengatik, bai eraikuntzengatik—, prospekzio fisikoa egiten dugu. Objektu ezberdinak bilatzera joaten gara, lurrean daudenak aztertzera, horiek ematen baitizkigute pistak jakiteko bertan desagertuen arrastoak egon daitezkeen. Hortik aurrera, behin emaitza positiboa lortuta edo gizakien arrastoak aurkitu ostean, gure lana informazioa biltzea da: koordenadak, argazkiak… ahalik eta datu tekniko gehien bildu, eta txostena egiten dugu, Aranzadi Zientzia Elkarteari bideratzeko. Ondoren, haiek egiten dute balorazio definitiboa, eremu horretan jardungo duten edo ez erabakitzeko.
Katalogazio lana ere zuek egiten duzue.
Hirugarren pausoa katalogazioa da: bilatzen ditugun objektuak katalogatzea eta horiei buruzko informazioa lortzea. Identifikazio prozesu bat da hori; izan ere, batzuetan piezek desagertutakoen identifikazio zenbakiak izaten dituzte. Batzuek identifikazio txapak eramaten zituzten, eta horiek zenbakiak izaten zituzten. Horien bidez, jakin dezakegu, beti ez bada ere, nor den aurkitutako pertsona, eta hortik abiatuta, beste ikerketa txiki bat egiten dugu, pertsona hori nondik etor daitekeen jakiteko. Horra arte iristen da gure taldearen lana. Hortik aurrera, zuzendaritza ez da gurea: Aranzadik hartzen du eskumena, eta guk laguntza eskaintzen dugu.
«36ko gerrako borroketan hil edo desagertu ziren gudari eta milizianoak bilatzen saiatzen gara»
Nondik lortzen duzue ikerketa lana abiatzeko informazioa?
Hari nagusia testigantzena da. Testigantzak askotan bildu izan dira, eta etxeetan ere, askok entzun izan dugu pertsonak lurperatuta egon daitezkeen lekuen inguruan: «amamak esaten zuen…, auzokoak dio…». Egia da gaur egun testigantza horiek galtzen ari direla, ez direla horren ohikoak, baina badago aurretik egindako lan bat. Talde batzuk adi ibili ziren, eta lan handia egin zuten testigantzak biltzen; hori altxor bat da guretzat, gure lanaren oinarrietako bat. Bestalde, beste iturri bat artxiboetako dokumentazioa da. Garai hartan, ofizialek edo arduradunek —batailoietakoek, esaterako— eguneroko gertakariak jasotzeko betebeharra izaten zuten, idatziz, ahal zuten neurrian eta egoerak uzten zienean. Dokumentazio horren zati handi bat galdu egin zen, frankistek asko bereganatu zutelako, eta horrek gure lana zailtzen du. Hala ere, artxibo ezberdinetan uste duguna baino informazio gehiago dago, nahiz eta bilaketa prozesua erraza ez izan. Taldean jende asko ohituta dago halako dinamiketan ibiltzera, eta esperientzia dugu. Beraz, garaiko mapak gaur egungoekin kontrastatuta, nahiz eta aldaketa batzuk egon, informazioa nahiko zehatza da. Gainera, leku askotan oraindik aztarnak daude: lubakiak mantentzen dira, eta aldaketarik egon ez den tokietan, artxiboetan lortutako informazioa berresten da.
Bestalde, batzuetan ezinezkoa izaten da informazioa berrestea.
Batzuetan ezinezkoa da, bai indusketak egin direlako, bai errepide bat eraiki delako, bai baso-landaketak egin izan direlako. Galdu den ondarea da, eta onartu egin behar dugu. Denborak eraman ditu arrasto batzuk, eta hori hala da. Guk, ordea, hori alde batera utzi gabe, beste eremu batzuetan jartzen dugu arreta, eta ahal dugun lan gehien egiten dugu, berriro hori ez gertatzeko eta gehiago gal ez dadin.
Hainbat desobiratze lanetan parte hartu duzue. Azken urteetan, entzuna izan den Zornotzako hilerriko desobiratze lanetan egon zarete. Zein fasetan parte hartu duzue?
Prozesu bateratua da Zornotzakoa, baina oinarrian gure taldeko ikerlarien lana dago. Beste hainbat kasutan bezala, gure taldekideak beste eremu batzuetako borrokak ikertzen aritu ziren, eta horrek eraman gintuen Zornotzara. Konturatu ginen Legutioko dokumentu batzuetan lekualdaketa batzuen berri ematen zela, eta Legutioko borroketan zauritutako batzuk Zornotzako ospitalera lekualdatu zituztela. Hortik abiatu da Bizkai, Araba eta Gipuzkoako hobi handienetako baten ikerketa. Orain arte, Zornotzako hilerriko identifikazio lanetan zazpi gorpuzki identifikatu dira, eta horiek Barazarretik eta Elosutik etorritakoenak izan ziren. Bagenekien Zornotzako hilerrian hobi bat zegoela; ez genekiena zen hobi horretako gorpuzkiak nondik zetozen edo nongoak ziren. Beraz, ez dira bakarrik Zornotza inguruko mendietan hildakoen hobiak, urrunagokoak ere bertan direla ikusi dugu.
Saibigainen ere proiektu propioa abiatu zenuten, ezta?
Gure proiektu propioa da bai, eta hirugarren urtean gaude. Gogora erakundeak bultzatu zuen, guk Gogorari proposamena eginda, eta hura arduratu zen baimenak lortzeaz, Saibigain parke natural baten barruan dagoelako. Ordutik, lan handia egin dugu, baina oraindik asko dago egiteko. Bost hobi aurkitu eta lau desobiratu ditugu, eta horietan bost gorpuzki aurkitu dira. Momentu honetan ez daukagu identifikaziorik; prozesu hori laborategian dago, baina bilaketa lanekin jarraitzen dugu. Saibigainekoa erreferentziazko bilaketa bihurtzen ari da. Lan asko egin da, eta uste dugu hemendik aurrera ere emaitzak ematen jarraituko duela.
Familien indarra da Saibigaineko ikerketaren oinarri bat.
Bertan desagertutako senitartekoen taldea oso sendoa eta aktiboa da, eta lana zabaltzea lortu dute. Saibigaineko borroketan asturiar asko hil ziren, eta lan bateratua egitea lortu da haiekin batera, senitartekoen bultzadari esker. Saibigainen ere, beste leku guztietan bezala, dokumentazio dezente dago, eta ikerketa asko egin da. Liburu asko daude gai honi buruz idatzita, baina kontrastatu egin behar da. Guk geuk ere Saibigaineko ikerketa sakona egin dugu, eta oraindik ere informazioa biltzen ari gara. Ze, testigantza asko daude, inguruko baserritarrenak eta abeltzainenak, esaterako, eta, gero eta oihartzun handiagoa duenez, gero eta jende gehiago hurbiltzen da esatera bertan senitartekoak desagertuta izan ditzakeela. Gu prest gaude lan egiten jarraitzeko, eta uste dugu erabiltzen ditugun metodoek emaitzak ematen dituztela.
«Asko dago egiteko. Orain arte etxeetan gai hau isilpean mantendu da, eta orain hasi gara mina askatzen»
Eta, eskualdean, non ikertu duzue azken urteetan?
Gure eskualdea borroka eremu oso latza izan zen. Urrun joan gabe dauzkagu Bizkargi eta Sollube. Testuinguru horietan borrokaldi oso gogorrak izan ziren, hildako eta desagertu askogaz. Duela zazpi-zortzi urte inguru, ohiko bilaketa batzuetan, Bizkargin identifikazio txapa bat aurkitu genuen. Eta, bilaketa horri jarraipena ematen geniola, bigarren bat ere aurkitu genuen eremu berean, ia 10 metrotara. Lehenengo identifikazio txapa horrek ez zigun eman senitartekoak bilatzeko prozesuan aurrera egiteko aukerarik. Bai, ordea, identifikazioa: izen-abizenak lortu genituen, baina ez genuen beste arrastorik topatu. Kata desberdinak egin ostean, ez zen gorpuzkirik agertu, baina bilaketa eremua handitu genuenean, bigarren identifikazio txapa bat aurkitu genuen. Eta hor bai: katak egiterakoan gorpuzkiak agertu ziren, eta protokoloa aktibatu genuen. Gero, datuak bildu, argazkiak atera eta informazioa bilatu genuen, txaparen jabea nor izan zitekeen jakiteko.
Zelan lortu zenuten hori?
Orduko nominetan gudarien izen-abizenak eta txapa zenbakiak agertzen ziren, eta hortik informazio asko lor daiteke. Lortu genuen txaparen jabearen identitatea zehaztea, eta falta zen gauza bakarra zen hezurrei egindako DNA analisiaren baieztapena. Hala izan zen, eta Berrizko mutil baten gorpuzkiak zirela jakin genuen. Ondoren, familiari arrastoen itzuli zitzaion; une hunkigarria izan zen.
Bizkargiz harago, Sollube ere bertan dugu.
Bai, Bermeon ere lan bat egin genuen, San Migel auzoan, Solluberako irteeran. Testigantza ugari egon ziren: batzuek zioten kamioi batetik gorpuzkiak jaurti zituztela eremu batera. Interpretazio desberdinak egon ziren: batzuek uste zuten horiek italiarrenak izan zitezkeela, eta beste batzuek hori ezinezkoa zela. Ikerketa txiki bat egin genuen, baserri horietako pertsonekin elkartuz. Tamalez, testigantza eman zuen pertsona hilda zegoen, baina senitartekoek bizirik mantendu zuten oroitzapena. Ikerketa horretan geundela, ondoko etxe batera bideratu gintuzten, eta bertako emakumeak antzeko testigantza eman zigun: bere etxe ondoko lurretan bere amak ikusi omen zituen hiru gorpuzki lurperatzen. Txosten osoa Aranzadiri bidali genion, eta ikerketa egin zuten. Ondoren, bertara joan, eta indusketak makinariaz egin ziren, beste eremuetarako baimenak ez genituelako. Indusketek ez zuten arrasto berririk eman, eta horrela gelditu zen, datu berrien zain. Beste desobiratze batzuk ere egin dira eskualdean, Marmizen esaterako, baina aurrera begira eremu gehiago ikertzekotan gaude.
Zuen lanarekin justizia egitea bilatzen duzue, ezta?
Senitartekoekiko enpatia handia dugu; izan ere, lanean gabiltzan gehienok borroka horietan ibilitako senitartekoren bat izan dugu. Kasu askotan ez zuten horrela amaitu, baina egoera horrek etxe gehienetan pena handia sortu zuen. Eta min hori edo isiltasun hori apurka erreparatzen dela ikustea ederra da. Hori da gure lanaren oinarria eta egitekoa.
Eta, egiten duzuen lana gizarteratzea ere ezinbestekoa da.
Egiten dugun lanak transmisio bat izan behar du; ez lehen bakarrik, orain ere bai. Hurrengo belaunaldiek jakin behar dute guzti honen atzean dagoena, eta horretarako gure lana ahal dugun gehien zabaldu behar dugu. Horretarako, hitzaldiak, artikuluak eta bestelako ekimenak egiten ditugu.
Izan ere, lan asko dago egiteko.
Asko. Gero eta pertsona gehiago hurbiltzen dira gugana eta informazio pribilegiatua ematen digute. Orain arte, leku eta etxe askotan gai hau isilpean mantendu da. Badirudi orain hasi garela barruan gordeta zegoen min hori askatzen. Zenbat eta hedapen handiagoa izan, orduan eta gehiago konturatzen gara lehen eskuko testigantzen balioaz. Guretzat hori da altxorrik handiena. Hortik jasotzen dugun informazioa ahal dugun gehien zaindu, gorde eta artxibatu behar dugu.
«Gu prest gaude lan egiten jarraitzeko; uste dugu erabiltzen dugun metodoak emaitzak dakartzala»
Orain arte, beldur asko egon da gerra garaiaz berba egiteko.
Bai, gure etxean bertan, amamak 12 urte zituen bonbardaketa gertatu zenean. Pentsa zer bizi izan behar izan zuen 12 urteko neska batek ondorengo egunetan. Berak beti isiltasunez bizi izan zuen guztia. Bere bizitzaren azken urteetara arte ez genuen bere bizipena ezagutzeko aukerarik izan. Bere beldurra oso sakona zen, barruan gordeta eramaten zuen, eta ez dago jakiterik zer zegoen horren atzean. Hori da gaur egun gizarte modura dugun erronka handienetako bat: informazio hori guztia berreskuratu eta memoria eta erreparazio lanean aurrerapauso handiak ematea.
Eta, egiten duzuen lanak badu aitortzarik. Lobek Lau minutu ekimenaren baitan Astrako sirena pizteko gonbidapena egin dizuete. Zelan jaso duzue?
Guretzat pozgarria da, gure lana ulertzen den adierazle. Horrek gure lana egiten jarraitzeko indarra ematen digu. Sirena piztuko dugu, badakigulako zer gertatu zen duela 89 urte hemen. Horregatik, uste dut lau minutu horiek memoria ariketa egiteko erabili behar ditugula. Ze, gaur egun gerra zaratak leku askotatik datoz, eta uste dut sirena hori ahalik eta altuen jarri behar dugula, munduko beste herrialdeei erakutsi behar baitiegu gerrek dakarten kaltea eta mina zer den. Horregatik, sinbolo bilakatu den herritik ahalik eta gogorren zabaldu behar dugu gerren aurkako mezua.
