Sofia Gandariasen 'Gernika' triptikoa Bakearen Museoan ikus daiteke berriro
Gernika-Lumoko Bakearen Museoko erakusketa iraunkorreko pieza berria da Sofia Gandarias artista gernikarraren 'Gernika' koadroa. Lan horrez gain, lau prestaketa zirriborro ere museoaren esku gelditu dira.
“Gernika gertatu behar ez zenaren aurkako nire oihua da, hemendik aurrera gertatu behar ez denaren aurkakoa”. Sofia Galdarias magolari gernikarraren berbak dira, Gernika izeneko bere kuadroa deskribatzeko erabili erabili zituenak. 1998an margotu zuen Gandariasek margolana, eta dohaitzan eman zion Gernikako Bakearen Museoari, 1999ko martxoaren 24an Europako Parlamentuan aurkezpen ofiziala egin ostean. Ordutik, 2002ra arte egon zen bertan, baina museoa birmoldatu zuten 2002an, eta ordutik ezin izan zuten berriro bertan erakutsi. Hala, hainbat urtez, Gernika triptikoa eta artistak egin zituen bost prestaketa zirriborroak munduko leku askotatik (Espainia, Italia, Suiza…) ibili dira, Gernika Peregrino gisa. Orain, baina, museoko aretoetan egokitzapen txiki bat egin ondoren, Gandariasen Gernika museoko erakusketa iraunkorreko pieza bihurtu da berriro, eta bertan dago ikusgai.
“Sofiak esaten zuen koadroak beraien lekuan egon behar dutela, eta hau bere lekura itzuli da. Museo hau da bere tokia, eta koadroa itzuli ez ezik, obrarekin lotuta duten beste material batzuk ere ekarri ditugu, hemen egon behar dutela uste baitugu”, esan du Enrique Baron Gandariasen senarrak gaur (otsailak 23) Bakearen Museoan egindako agerraldian. Baronek gehitu du Gernika-Lumoko alkate zen Eduardo Vallejo eta Gandarias “lagun onak” zirela, eta Vallejok bultzatu zuela Gandarias lan hori egitera: “Koadro hau margozteko ados jarri ziren, izan ere, Sofiak beti pentsatu zuen horrelako zerbait egin behar zuela. Beraz, maitasun eta borondate adierazpen bat da lan hau, eta uste dut herrian bertan egon behar zuela”. Baronek onartu du “ilusioz beteta” daudela familiakoak, “benetan pozik”.
Sofia Gandarias artista gernikarraren ‘Gernika’ koadroa.Sofia Gandarias
Tripitikoak 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketa du oinarri, izan ere, Kondor Legioak bonba su eragile astunak bota zituen udalerrira apirileko egun horretan, eta sutan zegoen herritik ihesi zihoazen herritarrak metrailatu zituzten Italiatik hurreratutako hegazkinetatik. Sufrimendu hori oinarri hartuta, triptikoan sarraski hori deskribatu zuen Gandariasek 1998an. “Triptiko hau beti margotu nahi izan nuen, baina ez nintzen gai sentitzen duela bi urte unea iritsi zela erabaki nuen arte”, azaldu zuen Gandariasek koadroaren aurkezpenean, eta Gernika gertatu behar ez zenaren aurkako bere oihua zela azpimarratu zuen 7×2 metroko hormairudian. Gernika triptikoak Picassoren Guernica lanaren neurri bera duela jakinarazi du Baronek: “Parisen izan zuen estudioan margotu zuen Picassok hori, eta guk bere estudioa ere bisitatu genuen. Baina badago bien arteko ezberdintasun nabarmena: lan hau triptiko bat da, ez da jarraitua”. Gainera, gogoratu du Gandariasek Bruselan margotu zuela lan hori: “Laguntzaile gisa, lanak uzten zidanean pintura materialak enkargatu eta erostera joaten ginen”.
Eta obra ehunaren gaineko olioan, collage elementuak erabiliz osatu zuen Gandariasek, besteak beste papera, zeta edo saku ehuna bezalako elementuak erabiliz. “Teknikoki asko erabiltzen zuen collagea. Esaterako, jaio ezin izan ziren haur guztiak irudikatzen dituen koadroaren alde horretan, bonbardaketaren ostean Mola jeneralak airetik jaurti zuen eskuorria agertzen da, zibilak amore ematera deitzen zituena”, azaldu du Baronek, kuadro hori egiterakoan artistak egin behar izan zuen ikerketa “lan geldo eta sakonaren” erakusle bezala. “Garrantzitsuena da dokumentazio lan handia dagoela eta koadroak objektu eta leku garrantzitsuak jasotzen dituela: San Joan eliza, besteak beste”.
Izan ere, triptikoak hiru eszena jasotzen ditu: ezkerraldean, profilez, haurdun dagoen amaren bitartez, artistak bonbek “itxaropena” hiltzen dutela irudikatzen du, horiek suntsitu zuten San Joan elizaren aurrean, hain zuzen; eskuinean, adineko emakume alargun batzuk ikusten dira, hildako seme-alaba edo hilobaren ondoan; eta, erdian gurutze bat ikus daiteke, herriaren ahotsa irudikatzen duen eta infinitura luzatzen den esku baten bitartez. Erdiko zati horretan, gainera, George Steer kazetariak Times egunkarirako idatzitako kronika ere antzeman daiteke, collage batean bilduta. “Belgikako Times egunkariaren hemerotekan ale bat aurkitu nuen eta kalitate oneko fotokopia bat eskatu nuen, Sofiak collage bat egin zezan artikulu horrekin, eta hori da koadroan ikus daitekeena”, azaldu du aurkezpenean.
Obra esanguratsua da, mezu sakona transmititzen duena, bonbardaketa baten isla dena, eta bakearen aldarrikapenerako balio dezakeena. Hala, asko izan dira koadroak bisitatu dituen jardunaldi, herri edota hiriak. “Triptikoa Santo Domingo Siloskoan, Florentzian, Erroman, Bernan… egon da, baita NBEn ere. Hain zuzen ere, azken leku horretan erakutsi genuenean obra, zuzendariari asko gustatu zitzaion Sofiaren lana, eta bertan zerbait geratzea nahi zuen. Ondorioz, usoa bat irudikatzen duen zirriborroa beraien esku uztea erabaki genuen. Hori Costa Ricako unibertsitate batean ere erakutsi zuen NBEk, hori administratzen baitu”, gogoratu du Beronek.
Baina, horrez gain, Gandariasek Lehen Mundu Gerraren ostean, 1948an NBEren giza eskubideen adierazpenaren oinarrizko erredaktoreetako bat izan zen gizonezko baten erretratuaren zirriborroa ere utzi dio familiak museoari, koadroaren fitxa teknikoagaz eta Gandariasek eskuz idatzitako testuagaz batera. Izan ere, “erabat hunkituta” daude familiakoak Gandariasen lana berriro udalerrian izateaz. Hala, hori lortzeko lan egin duten emakumeen beharra azpimarratu du: “Lortu dugu koadroa bere lekuan jartzea”.
