Urdaibaiko Patronatuaren gainbehera
Urdaibai pixkanaka-pixkanaka babesa galtzen ari da. Arriskua isilean aurrera doa: hura babesteko ardura duen organoa ahultzen ari da, haren gaitasun teknikoa murrizten ari da eta lurraldeko erabilerak aldatzeko proposamenak bultzatzen ari dira. Galdera ez da jada soilik ea administrazioaren nahita eragindako utzikeria baten aurrean gauden, baizik eta ea, urratsez urrats, kontserbazioa bigarren maila batera baztertzen duen eredu-aldaketa prestatzen ari ote den.
5/1989 Legeak, lehen artikuluan, agindu argia ezartzen du: Urdaibaiko gea, flora, fauna, paisaia, urak, atmosfera eta ekosistemen osotasuna babestea eta horien leheneratzea sustatzea. Ez da adierazpen apaingarri hutsa. Erreserbaren izateko arrazoia da, eta haren etorkizunari buruzko erabaki guztiak gidatu eta baldintzatu beharko lituzke.
Seinale kezkagarriak antzematen dira: ez dago leheneratze ekologikorako proiektu handinahirik, ez da ezagutzen kontserbazioa kudeaketaren erdigunean kokatuko duen estrategia argirik, zalantzak daude neurri zuzentzaileen inguruan, eta oraindik egiteke dago Erabilera eta Kudeaketa Zuzentzeko Planaren (EKZP) berrikuspen integrala. Horri guztiari gehitu behar zaizkio zuzendaritzan eta plantillan egindako aldaketak; osotasunean hartuta, begi bistan uzten dute zein den joera.
Argiago azalduko dut… Zuzendaritzaren kasua bereziki adierazgarria da. Nicolás García-Borreguero zuzendari-kontserbatzaile kargutik kendu zuten, 2024ko abenduaren 21ean. Data berean, Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Administrazioaren Zuzendaritzaren ardura hartu zuen. Ez dagokigu asmorik egoztea frogarik gabe, baina aldaketa horrek ezinbesteko galdera bat planteatzen du: Zergatik baztertzen da erreserba zuzentzen zuena eta, aldi berean, Eusko Jaurlaritzako ingurumen-zuzendaritza baten buru jartzen da, Urdaibaiko plaza modu egonkorrean bete gabe dagoen bitartean?
2025eko otsailetik, Erreserbaren zuzendaritza behin-behineko arduradun baten esku dago, plaza behin betiko betetzeko deialdirik egin gabe. Behin-behinekotasunak aurrera jarraitzen du lurraldeari buruzko erabaki garrantzitsuak hartzen diren bitartean. Ez dirudi hori modu egokia denik babestutako eremu baten kudeaketan jarraitutasuna, lidergoa eta egonkortasuna bermatzeko. Nori egiten dio mesede hain ardura garrantzitsuak titularrik gabe jarraitzeak? Beharbada, lanpostu horretara aurkez daitezkeen profil independente, bokazional eta ingurumenarekin benetan konprometituek kezka sortzen dute?
Plantillan egindako aldaketek norabide bera erakusten dute. Ingurumen-teknikari plaza amortizatzea baieztatu da, arkitektura-profila indartzeko. Ez da lanbideak elkarren aurka jartzea, Erreserba batek ezagutza anitzak behar baititu. Baina, organigramek erabaki politikoak ere islatzen dituzte, eta talde baten osaera aldatzean, haren kudeaketa-gaitasuna aldatzen da eta, zalantzarik gabe, ondorioak ditu. Ingurumenaren arloko profil teknikoa murrizteak, zaintza, txostenak egiteko lana eta Erreserba antolatu eta babesteko gaitasuna ahultzen ditu. Horrelako erabakia nekez justifika daiteke gure autonomia-erkidegoan dugun biosfera-erreserba bakarra kudeatzeko ardura duen organoaz ari garenean.
Erabaki horiekin guztiekin batera, erakundearen norabideari buruzko azalpen publikoak eman beharko lirateke.
Horren ordez, isiltasuna eta diskrezioa dira nagusi. Eta horrela ematen du erakundeak, oso gogoz kontra bada ere, kudeaketa-organoa bizirik mantentzera behartuta daudela, behin behineko konponbide aringarrien bidez bada ere.
Klima-krisia eta biodibertsitatearen galera eztabaida publikoaren erdigunean dauden une honetan, ausardia beharko litzateke zintzotasunez honako hau azaltzeko: zer garrantzi ematen zaio benetan organo bati, horren zuzendaritzaren eta hartutako orientazioaren arabera, erakundeen interesetatik aldentzen bada? Badirudi kasu honetan, Patronatuak interes guztia galtzen du erakundeentzat eta, azkenean, oztopo bihurtzen da.
Patronatua ez da apaindura-organoa. Legeak agintzen dio Erreserbaren helburuak zaintzea, haren balioak defendatzeko jarduerak sustatzea, EKZPri eta haren berrikuspenei buruzko informazioa ematea, eta lurraldeari eragiten dioten plan, proiektu eta erabilerei buruzko iritzia ematea. Hala ere, kezkagarria da haren zeregina gero eta mugatuagoa izatea, Urdaibairen etorkizuna baldintzatzen duten erabakiak beste esparru batzuetatik bultzatzen diren bitartean. Erreserba ez da soilik indarrean dagoen lege bati eutsiz babesten: hura aplikatzeko eta betearazteko benetako gaitasuna duten erakundeak behar ditu.
Eta legea betearazteko betebehar horri dagokionez, komenigarria litzateke jakitea zer gertatzen ari den zehapen-espedienteekin eta Patronatura baimena, aholkularitza edo orientazioa eskatzera joaten diren partikularrek, elkarteek edo udalek eskatutako txostenekin. Bereziki esanguratsua da hirigintza-plan orokorrak tramitatzen dituzten udalen kasua. Murueta, adibidez, bere hirigintza-plangintza birdefinitzen ari da, Guggenheim Urdaibai proiektua baliogabetu ondoren. Une honetan, Astilleros de Muruetak okupatutako lurzatiari dagokion dokumentu gehigarria tramitatzen ari da; balio ekologiko handiko eremua da, eta garrantzitsua litzateke Patronatuaren irizpidea ezagutzea. Testuinguru honetan, erantzuna merezi duten galderak sortzen dira: zenbat espediente hasi, tramitatu eta ebatzi dira? Erreserbako Zerbitzuak egindako txosten teknikoak udaletara iristen al dira? Zein epeetan? Gardentasuna ez da aukerakoa. Kontrolatzen ez den arau batek babes-gaitasuna galtzen du; garaiz iristen ez den txosten batek erabakiak baldintzatzeko gaitasuna galtzen du.
Beste auzi bat EKZParen berrikuspen integrala da. Indarrean dagoen plana 2016an onartu bazen ere eta ondoren aldaketak izan baditu ere, oraindik falta da Erreserbaren egungo eta etorkizuneko beharrei erantzungo dien berrikuspen orokorra. Urdaibaik epe luzeko ikuspegia behar du: zer ekosistema leheneratu behar diren, zer presio jasan ditzaketen eta zer jarduera diren bateragarriak haren balioekin. Plangintzak eskaerei aurrea hartu behar die eta ekonomia muga ekologikoetara egokitzea bermatu, ez babesa aukera ekonomiko berri bakoitzera egokitzea, aukera hori interes goreneko proiektu gisa aurkeztuta ere.
Testuinguru horretan ulertu behar da PNVk eta PSEk 2026ko ekainean aurkeztutako lege-proposamena, jarduera ekonomiko jasangarriak sustatzea helburu duten prozesuak sinplifikatu eta arintzeko.
Ekimenak Urdaibaiko Legea ere aldatzen du eta estuarioaren zenbait erabileratan aldaketak planteatzen ditu, besteak beste, aisialdiko nabigazioan eta instalazio nautikoetan. Zaila da ulertzea bai bilatzen den helburua —Urdaibain indarrean dagoen legediak baimentzen ez dituen erabilerei atea irekitzea— bai aukeratutako prozedura, berriro ere «bai ala bai» logikara/inposiziora garamatzana. Erreserbaren lege espezifikoa aldatu nahi da Patronatuari aurrez kontsultatu gabe eta batzordeetan parte hartu zuten adituen ezagutza teknikoa kontuan hartu gabe. Ekimen hori onar dezakeen gehiengo parlamentarioaren aldeko
apustua egiten da, baina horrek ez luke ordezkatu behar hain gai sentikorrean adostasun zabala bilatzeko ahalegina. Zer zentzu du Urdaibaiko babes-arauak aldatzeak haren balioak zaintzeko ardura duen organoari aurrez entzun gabe? Ez da Patronatuari ez duen beto-ahalmena ematea, baizik eta arauak aldatu aurretik haren ezagutza teknikoa eta erakunde-eginkizuna kontuan hartzea eskatzea. Gainera, jokoan dago 1989ko Legea posible egin zuen adostasun politikoa alboratzea.
Erabaki horien guztien arteko kointzidentziak ez du berez frogatzen nahita egindako plan bat dagoenik. Baina ezin da horietako bakoitza gertakari isolatu gisa baztertu ere. Zuzendaritza modu egonkorrean betetzen ez bada, ingurumeneko teknikari profila duten langileak murrizten badira, beste profil bat indartzen bada, Patronatuak protagonismoa galtzen badu eta, aldi berean, lurraldeko erabileretan aldaketak sustatzen badira, horren guztiaren ondorioz, babes-eredua aldatu daiteke apurka-apurka. Asmoak gertakarien bidez frogatu behar dira; erabakiak eta haien ondorioak, berriz, zorroztasunez aztertu behar dira. Horregatik, zilegi da galdetzea ea nahita eragindako gainbehera baten aurrean gauden eta azalpenak eskatzea.
Urdaibairen helburua haren ekosistemak babestea eta leheneratzea da. Orduan, zergatik dirudi haren etorkizuna baldintzatuko duten erabakietan erabilera berriak sustatzen jartzen dela indarra? Eta zergatik hain indar gutxi kontserbazio-tresnak indartzean?
Urdaibai defendatzeak ez du esan nahi jarduera ekonomikoen edo eskualdearen garapenaren aurka egotea. Garapen jasangarria lurraldearen muga ekologikoak errespetatzen dituenean baino ez da existitzen. Berme gehiago behar dira, ez gutxiago. Has gaitezen zuzendari-kontserbadorearen plaza modu egonkorrean betetzen, ingurumeneko gaitasun teknikoa mantentzen eta indartzen, dakitenen eta beren lana ondo egiten dutenengan konfiantza izaten, zaintza eta zehapenei buruzko datuak argitaratzen, txostenak tramitatu eta hartzaileengana epe egokietan iristen direla bermatzen, Patronatuari eginkizun aktibo eta gardena itzultzen eta leheneratze ekologikoan oinarritutako plangintza sustatzen. Lege-aldaketa orok informazio publikoa, ebaluazio zorrotza eta parte-hartze eraginkorra izan behar ditu.
Urdaibaik ez du behar kontserbazioa diskurtsoetan. Berriro ere kudeaketaren, plangintzaren eta erabaki politikoen benetako lehentasuna izatea behar du.
Urdaibai bakarra da. Hura babesteko arduna, guztiona.
