"Flysch beltza da Eusko Kantabriar Arroko flysch zaharrena"
Ofizioz eta afizioz geologoa da Jon Zamalloa Korta bedarutarra. Bere ezagutza eta ingurumena zaintzearen kontzientzia zabaltzea du zaletasun, eta batik bat, umeek daukaten interesak miresmena sortzen dio.
Euskal Herriko Unibertsitatean egin zituen geologia ikasketak Jon Zamalloa Korta bedarutarrak. Gero, arrisku geologikoei eta geofisikari buruzko masterrak egin zituen Bartzelonan, eta egun, Ikerlur aholkularitza geoteknikoko enpresan lanean ari da.
Ikerlurreko geologoa zara. Zertan diharduzu?
Etxebizitzak eta errepideak eraikitzean, lurra aztertu behar da, ze kapazitate edo material dagoen ikusteko. Horiek ikertzen ditugu, zundaketen bidez, eta horretaz gain, arrisku geologikoen aldetik ere lanak egiten ditugu, zelan ekidin ikusteko, baita egungo gizartea hobera joan dadin eta ahalik eta pertsona gutxien kaltetuak izateko ere. Lursailek nola eboluzionatzen duten ikertzen dugu, baita zein mugimendu egon den ere; esaterako, ura non dagoen ikusten dugu, arazoak ekiditeko.
Prebentzio arloan aholkularitza eskaintzen duzue. Zelako aholkuak eman behar izaten dituzue?
Obretara zein partikularren etxebizitzetara edota lursailetara bisitak egiten ditugu, eta eurek dituzten arazoak kontatzen dizkigute. Arazo horiei zelan aurre egin edo ekidin jakiteko, gomendioak ematen dizkiegu, eta horren arabera, egin beharreko ikerketak gauzatu; zundaketak eginez, material horiek zelakoak diren ikusten dugu. Gero, arrokak edo materialak laborategira eramaten ditugu, eta horiekin txosten geoteknikoak egiten ditugu, aholkularitza eskaintzen dugu edota obraren jarraipena egin.
Adibide batzuk aipatzearren, zeintzuk dira ohiko arazoak?
Lurraren edo terrenoaren desplazamendua ohikoa izaten da. Eta, adibidez, ura kota batera badago, zelan jaitsi daitekeen eta etxebizitzak eraikitzerakoan zelan ekidin daitekeen ur horiek garajeetan sartzea aztertzen dugu, tartean, beste eraikuntza batzuk egitean dauzkaten arazoak konpontzeko. Batez ere horietan aritzen gara, eta horretaz gain, beste aholkularitza batzuk ere egiten ditugu; adibidez, eraikuntza batzuk non egin edo non ez egin proposatzen dugu, baita egitean egon daitezkeen arazoak azaldu ere.
Zeintzuk dira gaur egun hemen dauden arrisku geologiko nagusienak?
Orokorrean, luiziak edo narrak izaten dira kasurik ohikoenak, batez ere euria egiten duelako eguraldi sikuaren ostean. Hau da, uda ostean euri asko egiten duenean, narrak gertatzen dira, eta narra horiek geratzeko edo gertatu ostean pertsonen bizitza errazagoa izateko, horien eragina zelan gutxitu jakiteko ikertzen dugu. Uholdeak ekiditeko edo uholdeen aurrean ze erantzun eduki behar den jakiteko ere balio du geotekniak.
Horiek ekiditeko garaiz eta prestatuta al gaude? Zer egin genezake?
Nahiz eta prestakuntza eduki, zenbait urterik behin arazoak gertatu litezke, beste urte batzuetan baino askoz ere modu larriagoan. Beti ez dira berdin gertatzen; adibidez, uholdeen kasuan, behin bost metrora heldu delako ura beti ez da horra helduko, urte askorik behin hamarrera heldu da. Prestatuta egon ahal gara bosterako, baina, agian, hamarrerako ez. Gaur egun, arazo larrienak narrek eragin ditzaketen ondorioak dira, batez ere, errepideetan narra bat gertatzen bada, autoan doan bati gertatu ahal zaio, edo askori. Hori aurreikustea oso gaitza da. Beti lan egiten da horiek aurreikusteko, baina inoiz pentsatu ez dugun leku batean ere gertatu liteke, eta hori ekiditea oso zaila da. Lurrikarak bezala, horiek iragartzea oso zaila da. Esan ahal duzu gertatu litekeela urte askorik behin edo fase txiki batean, baina ezin duzu iragarri noiz, zenbat eta zenbateko kalteak eragingo dituen.
Orain egiten ez den zer da beharrezkoa?
Ikerketa sakonagoa beharrezkoagoa da. Osotasunean dena hobeto ulertzeko, ikerketa gehiago egitea beharrezkoa litzateke. Gatazka sortzen duten puntu asko daude. Ikerketarik ez dagoenean, eta errepide, etxebizitza edo beste eraikuntzaren bat egiten bada, arazo berriak sortu litezke. Nahiz eta gaur egun eremu batean ezer ez egon, aurrerantzean eraikuntzaren bat edo zerbait egiten bada, ikerketa sakon bat egin beharko da azpiegitura edo eraikuntza horrentzako. Horretan kontu handia eduki behar da, bestela, ondorioak pertsonok pairatzen ditugu, eta, askotan, pertsona batentzako diru asko da, baina erakunde handiagoentzako ez hainbeste. Horregatik horiei eskatzen zaie laguntza.
Eta, gaur-gaurkoz, muturreko egoerei aurre egiteko prestatuta al gaude hemen?
Ez gaude prestatuta; izan ere, hain gutxitan gertatzen direnez, hain muturrekoak direnez, urte askorik behin gertatzen dena gero ahaztu egiten da. Egunero gertatuko balira, kontzientziazioa edukiko genuke, eta kontuz ibiliko ginateke. Arazo horren ostean, momentu horretan kontzientziazioa edukitzen da, baina hortik urte pare batera, ahazten duzunean edo ez zarenean horretaz akordatzen, normaltasuna sentitzen da. Prestakuntza hori lortzeko, beharrezkoa da gizartea kontzientziatzea, jendeak ulertu dezan eta informatuta egon dadin.
“Uste dut hezkuntzan ere ez zaiola ematen garrantzi nahikoa geologiari, eta badauka”
Klima aldaketaren eragina askotan aipatzen da. Gaur-gaurkoz, hemen non antzematen da eragin hori?
Gaur egun, hemengo kostaldean orokorrean, ez da antzematen. Klima aldaketarengatik itsasoko maila igotzen dela esan ohi da, eta hemen desnibel handia daukagunez, metro bat igo edo jaitsi, naturari eragingo dio, baina, orokorrean, gure bizitzan ez dugu eragina antzemango. Mediterraneoan dena da lauagoa, eta metro erdi igotzen bada, etxebizitzei eragingo die, eta jendearen bizitza kolpean aldatuko da. Urdaibain antzerako zer edo zer gertatuko litzateke, nahikoa laua delako, baina mendi edo eremu altuak dauden lekuetan, ez da hain kaltegarria izango. Hala ere, klima aldaketak eraginak edukiko ditu pertsonengan eta haien bizitzetan. Horretaz aparte, desertifikazioa ere badago, tenperaturaren eraginez, eta uzta txikitzea eragiten du, nekazari askori kalte eginez. Hemen euri nahikoa egiten du, baina Gasteiztik hegoalderantz, orokorrean, ez; askoz ere eremu sikuagoa da, tenperatura altuagoekin.
Ingurumenarekiko zaintza askotan aipatzen da. Baina kontzientziazioa badago? Hitzetatik ekintzetara pasatzen ari al da gizartea?
Alde batetik, zer edo zer egiten gabiltza, jendeak gero eta gehiago ulertzen duelako euren ekintzek ondorio batzuk dauzkatela. Baina, bestalde, esaterako, gaur egun edonora joateko autoa behar dugu, eta mugikorrak erabiltzen ditugu deitzeko edo mezu bidez berba egiteko. Auto elektrikora pasatzea edo energia berriztagarriak erabiltzea apurka-apurka lortzen joango gara, baina oraindino pauso asko falta dira denok auto elektrikoak edukitzeko edota mugikorren bateriak litiozkoak izan beharrean, beste aukeraren bat edukitzeko. Ideia horiek guztiak inplementatzeko eta denontzako eskuragarri egoteko oraindino asko falta da. Bestalde, klima aldaketaren edo plastikoaren erabileraren inguruan berba egiten dugu, baina askotan saihetsezinak dira. Alde horretatik, adibidez, plastikoaren erabilera apurka-apurka gutxitzen goaz, gutxieneko kontzientziazioa badagoelako, ikastetxeetan ikasten dena edo telebistan ikusten dena, baina hortik erantzun edo emaitza bat edukitzera pasatzeko, pauso handi bat falta da.
“Irteeretan edo tailerretan mineralak erakutsita, jendearengan ilusioa pizten saiatzen naiz”
Hemen daukagun aberastasun geologiko handiari balioa eman behar diogula aldarrikatzen duzu. Zer falta da balioan jartzeko eta zergatik ez zaio eman baliorik?
Harriak eta haitzak aipatzen dira, baina geologoetatik aparte, arlo honi ez zaio nahi beste garrantzia ematen. Gaur egun geologia edonon daukagu; jaten dugun gatza harri bat da, mineral bat. Egunerokotasunean daukagu. Lurrikarak, sumendiak…, eta horiek eragiten dituzten arazoak egunerokotasunean ikusten dira. Uste dut hezkuntzan ere ez zaiola garrantzi nahikoa ematen geologiari, eta badauka. Hondarrera edo Ogellara joan eta olagarro bat ikusiz gero, jendea konturatzen da, baina ez du esaten amonite bat dela, eta ez dakit non egongo zela duela ehun milioi urte. Irteeretan edo tailerretan mineralak erakutsita, jendearengan ilusioa pizten saiatzen naiz. Errazena umeengan piztea izaten da, ilusio eta jarrera irekiagoa daukatelako. Adibidez, irteeretan mendira joan eta fosilak topatzeko esan izan diet, eta zoratu egin izan dira, eta guraso askok aitortu didate inoiz ez direla ohartu.
Bedaronako Idegorriazpe hondartzan egindako ibilaldi gidatua. Argazkia: Jon Zamalloa Korta.
“Norberari gustatzen ez zaiona, ez zaio egin behar ingurugiroari”
Ibarrangeluko diapiroari buruz egin zenuen gradu amaierako lana. Zer da? Ze bereizgarri dauzka?
Eusko Kantabriar Arroaren barruan, Ibarrangelun egitura berezi bat dago, diapiroa deritzona; arro honetan, horrelako 27-28 egitura daude, baina iberiar eremuan ez da hain ohikoa. Egitura horiek gatzezko egiturak dira, hau da, ebaporiten metaketek sortutako arrokak dira. Gatza arroka edo mineral baten moduan hartu behar da. Ustiatu egiten da; itsasoko ura hartu, eguzkiaren beroa jaso eta gatza geratzen da. Añanan, esaterako, horrelako egitura batetik ustiatzen dute gatza. Diapiroak ebaporitez osatutako unitate batzuk dira, printzipioz, beste arrokek baino dentsitate txikiagoa daukatenak, eta horren eraginez, gorantz, azalerantz joaten dira, presio gutxiago daukaten lekurantz. Ibarrangelun horrelako diapiroan arroka igneo batzuk daude, eta horiek ikertu nituen gradu amaierako lanean, baita master bateko amaierako lanean ere. Noiz sortu ziren ikusi, eta beste nonbaiteko arroken antzekoak ote ziren aztertu nuen. Gero, nik ikertutakoa modu ulergarri eta errazean bertako biztanleei eskaini nahi izan nien. Lehenengo hitzaldia eman nuen, eboluzioa azaltzen; zelan sortzen diren arroka horiek, zelan eboluzionatzen duten eta lur sakonetatik azalera zelan igotzen diren azaldu nien. Ostean, irteera egin genuen. Jendeak interes handia eduki zuen, eta ulertu zuten bertan dauden arrokak ez daudela edonon, berezia dela ingurua.
Flyscha berba ezagunagoa da, baina zer da?
Arroka sedimentarioen segida bat da, arroka bigun eta gogorren arteko tartekatze bat. Arroka horiek kareharrizkoak edo karbonatodunak izan daitezke edo hareharri eta lutiten artekoak. Hau da, hondarrean dagoen hondarra trinkotuta badago, hareharria da, eta basa trinkotua, berriz, lutita da. Bedaronan eta kostaldearen zati handi batean, esaterako, Deba eta Armintza artean, zati askotan flysch beltza dago. Eusko Kantabriar Arroa deritzo geologikoki eremu honi, eta bertan dagoen flyscha zaharrena da. Zumaiakoa, Sopelakoa… berriagoak dira, eta hor dinosauroen desagertze-marka ikusten da. Honetan ez daukagu geruza hori, eta, agian, horregatik ez da hain ezaguna. Baina hemen ere amonite fosilak dauzkagu, eta beste geodibertsitate bat. Flysch beltza deitzen da material organiko asko daukalako, batzuetan ikatza ere topatu ahal da, eta beste hainbat fosil. Honen sorrera uhertasun korronteagatik da, hau da, ibaietatik ekaitzetara doazen materialek askoz ere sedimentu gehiago daukate, eta horregatik, ura marroi etortzen da ekaitzak edo denboraleak daudenean. Horiek itsaso azpian, plataforman, metatzen dira, grabitatearen arabera. Korronte horiei esaten zaie uhertasun korronteak, sedimentuz kargatuta daudelako. Horiek metatzerakoan, egitura bat sortzen dute, turbidita deritzona. Goranzko fintze bat dago hor, horregatik da lehenengo hareharria eta gero lutita. Turbiditen metaketek flyscha sortzen dute. Geruza metaketa da, arroka tarte gogorrekin eta bigunekin; kasu honetan, tarte gogorrak hareharriak dira eta tarte bigunak lutitak. Guzti horiek turbiditak osatzen dituzte, eta kasu honetan, turbidita metaketa horrek flysch beltza osatzen du, bata bestearen gainean metatu diren uhertasun korronte asko. Arroka hauek hainbat egitura desberdin dituzte, eta horren arabera sailkatzen da, bouma sekuentziaren arabera. Kretazeoan, orain dela 110-90 miloi urte bitartean, Euskal Herria, orokorrean, itsaspean zegoen, arrautza kaxa itxura baten moduan. Leku batzuk goratuak ziren, kareharria metatuz, Otoio eta Aralar esaterako, eta eremu sakonetan, material horiek pilatzen ziren. Gero, material horiek guztiek konpresio alpetarra sufritu zuten. Horren eraginez sortu ziren Pirinioak, eta hori guzti hori tolestu egin zen, eta horregatik, gaur egun gure kostaldean ikusi genitzake.
“Daukagun aberastasun geologikoa babesteko eta mantentzeko, instituzioek edota erakundeek hori mantentzeko lana sustatzea da onena”
Bertoko flysch beltza gero eta gehiago ezagutzen al da?
Kultura zientifikoan aspalditik dagoen terminoa edo izena da flysch beltza; izan ere, materia organiko asko dauka eta ikerketa askorako eman zuen aspaldi. Izan ere, pentsatzen zuten petrolioa egon zela. Ikerketa asko egin zituzten inguru horretan, baina ez zuten emaitzarik lortu. Hortik aurrera, apurka-apurka aparkatzen utzi duten eremua izan da, alde ekonomikotik. Baina, unibertsitatean azalpenak emateko adibide oso ona da. Ezagutarazteko edo edonori azaltzeko, dibulgazio irteeretatik aparte, ez dago aukera handirik. Dibulgazio hizkuntzatik berba eginda, dibulgazio horrek ezagutzera ematera laguntzen du, baina ez du eragiten jendearen interesa bat-batean aldatzea.
Bisita gidatuak, tailerrak edota hitzaldiak eskaini izan dituzu Bedaronan, Ean, Natxituan, Ibarrangelun zein Ispasterren. Bisitetan zein izaten da zure helburua edo asmoa?
Nire helburua da berton daukagun aberastasun hori azaltzea eta horretan sakontzea. Umetan arrantzan joaten nintzen Ogellara edo inguruko haitzetara, eta arrainak harrapatzen ondo pasatzen nuen. Mendia, itsasoa, natura… beti gustatu izan zaizkit, eta horregatik, geologia ikasi nuen. Graduan eduki nuen interesa eta ikasi nuen zati bat azaltzen saiatzen naiz bisitetan. Teknizismo denak ezin ditut kontatu, hartzaile asko 50 urtetik gorakoak direlako eta ez dutelako hezkuntza hori eduki. Baina hemengo asko inguruko haitzetara joan izan dira, eta inguru honetan ze altxor dagoen erakusteko, eurei begiak zabaltzea izaten da nire asmoa. Bertan dagoen geologiaz ohartzea nahi izaten dut: harriak, mineralak, fosilak… Dena uler dezaten saiatzen naiz. Lehenengo, oinarrizko printzipioak ulertzeko azalpen teoriko txikia egiten dut: zer den harri bat, fosil bat, arroka bat, zein adinetakoak diren… Jendea pixka bat aspertu egiten da, dena teorikoa baita, baina geologiatik gustuko dudana da teoria gero mendian ikusi litekeela. Irteeretan horretaz baliatzen naiz, azaltzen dudana lotzeko, eta pentsarazi egiten ditut. Etxera zerbait eroatea bilatzen dut, edo hurrengo batean itsasora, hondarrera edo mendira doazenean, nik esandakoez akordatzea. Bestalde, batik bat umeei zuzendutako pare bat ikastaro ere eman ditut, adibidez, sumendi bat egitea planteatuz. Errealitatean beste eskala batean gertatzen dena, eurek eskuekin egiten saiatu, eta ulertzea edo behintzat pentsaraztea bilatzen dut. Bestalde, Zumaiako flyschari eman zaio garrantzia handia, baina Euskal Herriko kostaldean beste arroka batzuk ere badaude, beste flyscha batzuk ere badaude. Eta hori bertoko biztanleriari jakitera eman nahi izan diot. Flyscha aipatuta, Zumaiagaz edo Gaztelugatxegaz lotura egiten dute askok, Juego de Tronos filmaren eraginagatik.
Aberastasun geologikoa babestu eta mantentzeko, zer da beharrezkoa? Zer egin genezake?
Mendira joan eta arbola bat etxera eramaten baduzu, eta askok edo denok gauza bera eginez gero, arbolak galtzen joango dira apurka-apurka, eta mineralekin eta fosilekin gauza bera gertatzen da. Horiek zaintzeko, Debatik Zumaiara bitartean geoparkea sortu zen, Euskal Kostaldeko Geoparkea. Horrek dena pixka bat babesten du edo kontrol bat ematen du, esaterako, eraikuntzak kontrolik barik ez egiteko. Bandalismoak ekiditeko formarik egokiena edo seguruena geoparke bat sortzea izango litzateke, eta tamalez, hemen ez daukagu; hemendik ez dut ikusten bandalismorik, baina gertatu liteke. Daukagun aberastasun geologikoa babesteko eta denboran mantentzeko, instituzioek edota erakundeek hori mantentzeko lana sustatzea da onena. Hemengo kostaldean, momentuz, modurik egokiena geoparkea izendatzea izan da. Edo, bestela, Unescok Zumaian, meteorito talken ostean geruza hori markatzea izan da. Agian, kanpotik datorren pertsona batek ez daki hemen dagoen altxorra zein den. Zuk interesik ez baduzu ere, utzi beste batzuei ikertzen, ulertzen edo besterik gabe gauzak begiratzen, ingurugiroa zainduz. Bandalismoa gertatuz gero, ez zuk ez beste inork ezingo du disfrutatu. Norberari gustatzen ez zaiona, ez zaio egin behar ingurugiroari. Hori funtsezkoa da. Ingurua zaintzea garrantzitsua da.
