Ordukoa akorduan, geroari begira
Memoria ariketa xume bezain beharrezkoa egiten ari da Herrijeri Emon Arnasa Kultura Taldea. Emakumeen Egunaren harira, Bedarona, Ea eta Natxituko Andrak talde feministarekin elkarlanean egin zuten lanketa. Asteburu honetan, berriz, gehiago sakonduko dute, hitzaldi, berbaldi eta erakusketaren bidez.
Transmisiotik eragiteko hautuari helduta lanean ari dira Herrijeri Emon Arnasa kultur taldeko kideak. 36ko gerraren inguruko memoria historikoa «modu apalean» lantzen ari dira. Batez ere, 36ko gerrak udalerrian zelako eragina eduki zuen aztertu eta ezagutzera eman nahi dute: «Gure helburua da gertakizun horiek ezagutzea, errepresaliatuak behingoz ezagutzera ematea, familiei berba ematea, eta batez ere, transmititzea; gertatu zena transmititzea belaunaldi berriei, adi egon daitezen, gertakizun horiek berriro ez errepikatzeko».
Emakumeen Nazioarteko Egunaren harira, Herrijeri Emon Arnasa eta Bedarona, Ea eta Natxituko Andrak talde feminista elkarlanean aritu ziren, eta ikerketa lanaz gain, bi ekitaldi antolatu zituzten: «Memoria astindu, eta gogora ekarri nahi izan ditugu orduko gertakizunak, eta batez ere, orduko emakume errepresaliatuak, bertakoak. Helburu horrekin elkartu ginen feminista taldea eta kultur taldea». 36ko gerran zigortuak edota errepresaliatuak izan ziren udalerriko emakumeei buruzko ikerketa egin zuten. Herritarren laguntza eduki zuten horretarako, familiengana jo baitzuten: «Zeintzuk ziren ikertu nahi genuen, eta deskubrimendu ikaragarriak izan genituen; itzela izan zen». Zigortutako hemeretzi emakumezkoren zerrenda osatu zuten: «Kartzelan egon ziren, ileak moztu zizkieten… itzela izan zen, eta ez genekien herrian. Hemeretzi andra horiek aurkitu ditugu, modu gogorrean zigortuak izan zirenak. Horietatik hamahiru kamioi batean kartzelara eraman zituzten, beste batzuk isunekin zigortu zituzten… Eta, adibidez, Eloise Urkidi Natxituko maistra dago horien artean, emakume oso interesantea; euskararen alde lan egin zuen, 1918tik aurrera, gauza asko egin zituen, eta 1937an lana kendu zioten». Alabaina, pozteko ezustekoak ere hartu dituzte; izan ere, hamarkadetan ondo gordetako, eta aldi berean, ezkutatutako ikurrin bat topatu zuten Natxituan: «Gauza oso politak ere atera ziren. Adibidez, Natxituko andre batek ikurrin bat gordeta eduki zuen oilotokian. 60 urtez egon da botila batean ezkutatuta, ikaragarria da».
Artxiboetan arakatzen
Zerrenda «zabalik» daukate, ikertzen jarraituko baitute, eta adierazi dute ez dela «ikerketa zientifikoa», eta euren lanketaren emaitza taldearen webgunean ipiniko dutela: www.hea.eus atarian. Familiengana eta artxiboetara jo dute: Gogora Institutura, Aranzadi Elkartera nahiz aldundiaren eta udalaren artxiboetara. Espainiako Artxiboen Atarira ere jo dute: «Valladolideko artxiboa oso interesgarria da, eta han ere ikertu dugu, sarean, digitalizatuta dagoelako. Gogorakoen laguntza eduki dugu, Eako Udaleko artxibora joan gara, eta aldundiaren artxiboan ere hainbat dokumentu aurkitu ditugu, oso interesgarriak direnak».
«Aspaldiko gogoari» erantzuten ari dira; izan ere, memoria historikoa aspalditik landu nahi zuten: «1937ko apirilaren 28an sartu ziren italiar faxistak Francoren aginduz Ean, Gernikako Bonbardaketa baino bi egun beranduago. Hor hasi zen sarraskia. Apirilaren 28an iluntzean sartu ziren tropa faxistak Eara, Berriatutik zetozen. Frontea Berriatua aldean zegoen, eta handik zetozen tropa italiarrak. Zerrenda egin zuten; gazteleraz jartzen du ‘redaccion de vecinos y residentes que se hallaban en Ea al entrar las tropas salvadoras el 28 de abril del 37’. Ezagun asko agertzen dira, baina, noski, gizonezko gutxi, horiek gerran zebiltzalako; gehienak emakumeak eta umeak dira. Ean, Natxituan eta Bedaronan gertatu zena lehenengo lerrora ekartzea dute asmo; gogoratzea eta ezagutzera ematea.
Azpimarratu duten legez, familien ekarpenak ezinbestekoak izan dira. Horien dokumentuak eta argazkiak altxor preziatuak dira. Besteren artean, larrinagatarren etxean aurkitutako paperean, espetxeratutako bederatzi andreren zerrenda agertzen da. Kultur taldeko kideen hitzetan, dokumentu «xumea, baina inportantea» da, eta gogoratu dute gehiago ere egon daitezkeela.
Ekin astekarian eta Euzkadi egunkarian Natxitua, Ea eta Bedaronako kontuak aipatuz argitaratutako zenbait artikulu ere bildu dituzte. Horrez gain, Emakume Abertzale Batzari buruzko dokumentuak ere badauzkate. Goialde alokatu zuten haren egoitza eta Batzokia izateko, eta alokairuaren kontratua aurkitu dute: «Bonifacio Juaristi eta Jose Mari Irazabalek alokatu eta abala eman zuten, udaletxeko bigarren pisua, gaur egun etxebizitza bat dena, Batzokia eta Emakume Abertzaleen Batzaren egoitza izateko. Goialde izena hartu zuen, eta dokumentuan euren firmak ageri dira. Goialdekoen egoitza izan zen 1937an bota zituzten arte». Goialden antzerki taldea zeukaten, eta kultura euskaraz sortzen zuten. «Lan ikaragarria» egin zuten, beti ere, euskara eta euskaltzaletasuna oinarri zituztela.
Orain, berriz, gizonezkoetan ipini dute arreta: «Emakumezkoena egin genuenez, gizonezkoen zerrenda osatzeari ekin diogu. Zigortuak, kartzelatuak izan ziren 45 gizonezko dauzkagu. Horietatik hiru fusilatu egin zituzten eta beste hiru batailan hil ziren».
Hitzaldia eta solasaldia
Zapatuan, Samara Velte ikerlari, EHUko irakasle eta Gizarte, Politika eta Kultura doktoreak Memoriaren eraikuntza eta deseraikuntza: zer egin iragan kolektiboaren txatalekin hitzaldia emango du 12:00etatik aurrera, Eskolondon. Domekan, berriz, Bedarona, Natxitua eta Eako herritarrak 1936an berbaldian eta erakusketan elkartuko dira, leku eta ordu berean. Izan ere, bi saioak aurkezteko erabili duten leloan jaso bezala, «ordukoa akorduan, geroari begira» daudela adierazi dute: «Martxoan Cira Crespok eman zuen hitzaldia, emakumeen ikuspegitik eta normalean lantzen ez den ikuspegitik landu nahi genuelako, transmisioan begirada ipinita. Eta oraingoan ere transmisioari emango diogu garrantzia, belaunaldi berriek ikusi eta ikasi dezaten; eskuma galopan dator, eta gazteek eta belaunaldi berriek gure herrian bertan zer gertatu zen jakitea nahi dugu. Izan ere, gauza asko orain jakin ditugu».
Horrenbestez, gaia modu orokorrean landuko dute Velterekin: memoria transmisioan nola eraiki behar den eta belaunaldi berriei nola transmititu behar zaien aztertuko dute. Izan ere, eatarrek azaldu dutenez, 36ko gerrari buruzko ikerketa egiten ari da talde batean, eta haren ekarpena oso aberasgarria izango dela uste dute: «Beti izan da tabua; guk txikitan ezin genuen horretaz hitz egin, eta galdetu ere ez. Beldur ikaragarria zegoen. Frankismoak oso ondo egin zuen hori; beldurraren erregimena izan zen; ezin zen ezer esan, euskaraz egitea bera ere oso arriskutsua zen».
Domekako solasaldian, ostera, udalerriko errepresaliatuei buruz hitz egingo dute, izen eta abizenak ipiniko dizkiete, familiak lagun dituztela: «Martxoan emakumezkoena egin genuen, eta orain denak aipatuko ditugu, baina, batez ere, gizonezkoak». Ikusaraztea dute helburu: «Artxiboetan aurkitu ditugun dokumentu guztien erakusketa osatuko dugu. Gauza oso deigarriak aurkitu ditugu; adibidez, dokumentu batean ipintzen du ‘jente que estaba en el ejercito rojo separatista cuando entraron las tropas salvadoras’, eta beste batean año de la victoria… Horrelako hizkuntza daukaten dokumentuak dira. Guk ez diegu erreparatu frankistei; ez dugu nahi enfrentamendurik, ez dugu inola ere euren izenik aipatuko. Batzuek badakite salatariak ere nortzuk ziren, baina ez ditugu aipatuko. Haiek hil ziren, eta haien ondorengoek ez dute errurik, eta gainera, ez da gure helburua. Haiek ahaztu nahi ditugu, eta sufritu zutenak, erregimen demokratikoaren eta Euskal Herriaren alde konpromisoa hartu zutenak ezagutzera eman nahi ditugu, horiei izenak eta aurpegiak ipini. Frontea herrietan ere bazegoen. Gizonak joan ziren fronteetara, baina herrietan geratu ziren emakumeek ikaragarri sufritu zuten; zigortuak, bortxatuak… izan ziren, errepresio itzela jasan zuten. Herrian egon zen erresistentzia izugarria izan zen, batez ere, emakumeen aldetik. Zigor krudelak, mespretxuak… sufritu zituzten, gosea ere bai, eta batzuk hil egin ziren».
Terueleko batailan egon zen gudari baten testu «oso polita» ere aurkitu dute, «benetan hunkigarria» da. Ganbara batean aurkitu dute, eta domekan erakutsiko dute. Gainera, Joseba Tapiak doinu polita ipini dio, kultur taldekoen enkarguz.
Herrijeri Emon Arnasa taldekoek azpimarratu dute herritarrak testigantzak emateko gogoz daudela, kontatu eta entzun ditzatela nahi dutela: «Martxoko saioan ikusi genuen hitz egiteko eta kontatzeko gogo ikaragarria daukatela. Herritarrek eta familiek hitz egin nahi dute. Familiek argazki hunkigarriak utzi dizkigute. Hunkidura kutsatu egiten da. Herri guztietan egon ziren zigortuak, eta jendeak ez daki. Uste dugu herrietan transmisioa egitea ezinbestekoa dela. Borondate kontua besterik ez da».
