"Poesia baliagarria da gelditzeko eta munduari leiho bat zabaltzeko"
Miren Billelabeitia Bengoak ‘Eguna hasteko olerkiak’ lana plazaratu du. Mundakako irakurle klubaren dinamizatzaile ere dihardu mungiarrak, eta martitzenean [otsailak 24], 18:00etan hasita, bere ikasleei aurkeztuko die obra hori, udal liburutegian.
“Europa, gaur ezagutzen dugun moduan, poetek fundatu zuten”. Halaxe zioen Bruno Snellek.
Bruno Snelli ez ezik, Angel Errori irakurri nion aipu hori, Lerro etena bere lan ederrean.
Gizakia eta poesia elkarrengandik hurre ipintzen dituen ideia horrek utopiko samarra dirudi, bizi ditugun egun grisotan.
Bai, hala da. Kulturen eraikuntzan, historikoki, poeten errelatoak eduki du oihartzunik; Odisea edota Iliada hortxe daude. Errenazimentuan ere, ikuspuntu humanista hori nabari zen. Egun, zarata da nagusi, zarata itzela. Beraz, nik hausnarketa eta gogoeta aldarrikatzen ditut; poesia baliagarria da horretarako. Gelditzeko eta munduari leihoa zabaltzeko.
Eguna hasteko olerkiak artefaktu literarioa da, baina hezkuntzatik abiatzen dena.
Bietatik dauka. Oinarria hezkuntzan dauka. Nire eskolak une hartan irakurtzen ari nintzena ozen irakurriz hastea erabaki nuen, eta gogoeta lan bategaz [Lerro etena] hasi nintzen. Nuccio Ordineri ebatsi nion ideia, hark hori egiten ei zuelako, astelehenero, unibertsitatean. Ikasgeletan, normalean, narrazio lanak agintzen zaizkie estudianteei. Poesiak ia ez du tokirik; saiakerak, are gutxiago. Baina Erroren obra hain iruditzen zitzaidan aparta, hura ikasleei irakurtzen hasi bainintzen. Eurak izan ziren, pasarte narratiboak barik, olerkiak irakurtzeko eskatu zidatenak.
“Ikasgeletan, narrazio lanak agintzen dira, normalean. Poesiak ez du ia tokirik; saiakerak, are gutxiago”
Zer dela eta?
Poema hasi eta bukatu egiten delako. Minutu bi nahikoa dira olerki bat irakurtzeko. Beraz, horixe da liburua: irakurraldien kontaketa, eta ikasleen erantzuna jasotzen dituen lana. Hori probestuz, XX. mendeko euskal poesiaren ibilbidea ere egin genuen.
Ikasleak eurak partaide egin zenituen, gainera.
Bai. Pandemia sasoian, idazle zerrenda bat bidali nien, XX. mendeko eta XXI. mendearen lehen hogei urteetako olerkariekin. Haien egitekoa zen bat hautatzea, zergatik aukeratu zuten azaltzea eta bere poemak irakurtzea. Beraien aukeraketa horrek osatzen du lanaren bigarren zatia.
Hautatze hura zelakoa izan zen?
Polita besteko deigarria izan zen. Batzuek neure iradokizunen arabera aukeratu zuten, baina beste asko pila bat aldendu ziren. Askok interes edo anbizioa erakutsi zuten, benetan gustuko zutena aukeratzeko, eta ez, ostera, errazena edo lehenengo topatu zutena.
Ozen irakurtzearen onurak ere zerrendatu dituzu, grabaketa haien ondorio.
Ondorioetako bat da. Ahoskerak, tonuak zein erritmoak poesiari zelan lagun dakiokeen erakusten du, testua bere osotasunean ulertu ez arren. Olerkia ez da testu informatiboa, ezta hau moduko elkarrizketa bat ere. Bestelako tratamendua eskatzen du. Alde horretatik, uste dut irakurketa ozena alboratzen ari garela.
“Hainbat izan ziren ikasleen idazle aukeraketagaz eroan nituen ezusteko atseginak”
Zure lehenengo proposamenaren harrera ez zen izan inondik ere egun bateko lorea.
Ez. Ikasleek hurrengo egunean zerbait irakurriko ote nien galdegiten zidaten eskoletan. Polita zen beraien harrera. Lagun bati esan nion adi-adi entzuten nindutela, eta hark erantzun zidan beharbada klasean denbora galtzeko egingo zutela. Ez zen hala. Eta, hala balitz, haiek akaso denbora galduko zuten, baina nik neuk irabazi.
Irakurketak badauka ia-ia atabikoa edo giza kondizioarekiko oinarrizkoa den zer edo zer.
Bai. Agian, ozen irakurtzen nuenean, beren gurasoek nahiz aitaita-amamek ahoz kontatzen zizkieten istorio edo ipuinak gogoraraziko nizkien. Batek jakin. Dena dela, amua hori bada, betor.
Amuak gako dira sarri. Ez da erraza poesia irakastea, marko teorikotik aldenduta.
Ez, horrexegatik dira adibideak hain eraginkor. Literatura testuliburutik bakarrik irakastea alferrik da. Gainera, ikasturtea dena lantzeko laburregia da. Poesiak ozen irakurrita ez dira buruan geratzen, baina haiek entzunez zein gustura senti daitekeen ezagutzea detonatzaile izan daiteke, olerkiaren ingurukoak ezagutzeko interesa pizteko. Ez diot zerrendak eta informazioa ikasteak balio ez duenik, baina nago abiapuntua beste bat izan beharko litzatekeela, ikasleen arreta erakarriko baldin bada.
Norberak maite duena idaztean ere jaso zenuen paperean hezkuntza alorreko eskarmentua. Lan hark, baina, ez zion poesiari bete-betean heltzen.
Poesia ageri zen, baina solasaldiak eta gogoeta ziren nagusi. Gogoetak aste batetik bestera irakurtzen genituen, eta eskoletan solasaldiak egin. Iritzi kritikoa lantzeko bidea zen. Hori bai, berbaldi haietatik ere sortu zen interesa, zeharka bazen ere.
Ikasleei proposatu zenien euskal idazleen zerrenda, azken obran ageri dena, izugarria da: klasikoetatik garaikideetara, mende bateko literatur bidaia.
Eta hainbat izan ziren beraien idazle aukeraketagaz eroan nituen ezusteko atseginak. Ez nuen uste Pizkundeko idazlerik hautatuko zutenik, eta Lizardi nahiz Lauaxeta hartu zituzten batzuek, baita Bitoriano Gandiaga mendatarra ere. Lehen biak aipatuak nituen eskoletan, baina ez nintzen ailegatu Gandiaga lantzera. Testuliburuetan izan ezik, pentsatzen nuen Gandiaga erabat ahaztua zegoela, baina hara hor ustekabeko sorpresa ederra.
Denbora falta izan ohi da beti irakurketa bazter uzteko argudio sortaren podiumean.
Halaxe esaten didate ikasle askok. Dena dela, ikasleen artean irakurle amorratuak egon badaudela aldarri egin gura nuke. Astirik ezaren aurrean, azken horiek besteek egiten ez dutenean irakurtzen dute: oporretan.
“2020ko urrian ekin genion Mundakako irakurle taldeari, eta badira hasieratik eusten dioten kideak”
Nolakoa da Mundakako irakurle taldea?
2020ko urrian ekin genion bideari, eta badira hasiera-hasieratik eusten dioten partaideak. Aurten, hamasei gara. Batzuk bertokoak dira, baina kanpotik datozenak ere badaude; bi, adibidez, Lezamatik etortzen dira. Busturia, Bermeo zein Gernika-Lumotik ere badatoz. Bilbotar bat ere eduki izan dugu taldean. Saio elebidunak egiten ditugu, kargutu bainintzen, talde elebiduna ez balitz, erdaldun irakurleek ez luketela inondik inora euskal literaturarik irakurriko. Itzulitako obrak baliatzen saiatzen naiz, baina, hori posible ez denean, liburu alternatiboak proposatzen ditut.
Obren nahiz egileen gaurkotasuna eta elebitasuna uztartzea ez da erraza izango.
Gaitza da, ze, euskaraz argitaratutako liburu asko eta asko ez dira itzultzen; ez, behintzat, argitaratu eta atoan. Generoen aniztasuna bermatzen ere saiatzen naiz. Poesia, narratiba, antzerkia, gogoeta… denetarikoak jorratzen ditugu. Formatuei dagokienez, beste hainbeste: azken saioan, Bernart Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae musikaren prismatik abiatuta landu genuen.
